روز جهانی پیشگیری از خودکشی (World Suicide Prevention Day – WSPD) یکی از مهمترین رویدادهای جهانی در حوزه سلامت روان است که هر سال در تاریخ ۱۰ سپتامبر (۱۹ شهریور) برگزار میشود. این روز فرصتی است برای افزایش آگاهی عمومی در مورد مسئله خودکشی، کاهش انگ و تبعیض مرتبط با آن، و ترویج اقدامات پیشگیرانه. با توجه به اینکه خودکشی یکی از چالشهای عمده بهداشت عمومی در جهان است.
تاریخچه روز جهانی پیشگیری از خودکشی
روز جهانی پیشگیری از خودکشی در سال ۲۰۰۳ میلادی توسط انجمن بینالمللی پیشگیری از خودکشی (International Association for Suicide Prevention – IASP) با همکاری سازمان بهداشت جهانی (World Health Organization – WHO) و فدراسیون جهانی سلامت روان (World Federation for Mental Health – WFMH) بنیانگذاری شد. این ابتکار بر پایه استراتژی پیشگیری از خودکشی جهانی WHO در سال ۱۹۹۹ شکل گرفت که بر لزوم اقدام هماهنگ جهانی تأکید داشت.
اولین رویداد رسمی در سال ۲۰۰۳ برگزار شد و از آن زمان تاکنون، این روز به عنوان نمادی از تعهد جهانی برای کاهش نرخ خودکشی شناخته میشود. در سالهای اولیه، تمرکز بر افزایش آگاهی در کشورهای مختلف بود. برای مثال، در سال ۲۰۱۱، بیش از ۴۰ کشور رویدادهای آگاهیبخشی برگزار کردند. با گذشت زمان، این روز به بخشی از اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد (Sustainable Development Goals) تبدیل شد، جایی که کشورها متعهد شدهاند تا نرخ خودکشی را تا سال ۲۰۳۰ به میزان یک سوم کاهش دهند.
پیشینه فرهنگی و اجتماعی خودکشی
نگرش به خودکشی در فرهنگها و ادیان مختلف متفاوت است. در بسیاری از فرهنگهای آسیایی و خاورمیانه، خودکشی با تابو و بار سنگین اخلاقی همراه است و دین اسلام به شدت آن را نهی میکند. با این حال، در برخی جوامع غربی یا حتی تاریخی، خودکشی در شرایط خاص (مانند حفظ شرافت یا جلوگیری از اسارت) با دیدگاه متفاوتی نگریسته شده است. در ایران، علاوه بر بعد مذهبی، هنجارهای اجتماعی نیز بر انگزایی این موضوع اثر دارند و همین موضوع گاهی باعث میشود افراد در معرض خطر، کمتر برای دریافت کمک اقدام کنند.
اهمیت روز جهانی پیشگیری از خودکشی
خودکشی نه تنها یک مسئله فردی، بلکه یک بحران اجتماعی، عاطفی و اقتصادی است که جوامع را تحت تأثیر قرار میدهد. هر خودکشی موفق، تأثیرات بلندمدتی بر خانواده، دوستان و جامعه برجای میگذارد – تخمین زده میشود که هر مرگ ناشی از خودکشی، حدود ۱۳۵ نفر را مستقیماً تحت تأثیر قرار دهد.
علاوه بر کاهش انگ، این روز فرصتی برای سیاستگذاران، متخصصان بهداشت و جوامع فراهم میکند تا استراتژیهای ملی پیشگیری را تقویت کنند. طبق گزارش WHO، تنها ۳۸ کشور استراتژی ملی پیشگیری از خودکشی دارند، در حالی که هیچ کشور کمدرآمدی چنین استراتژیای ندارد.
آمار جهانی و منطقهای خودکشی
طبق آخرین دادههای WHO، بیش از ۷۲۰,۰۰۰ نفر هر سال در جهان بر اثر خودکشی جان خود را از دست میدهند – یعنی تقریباً یک مرگ هر ۴۰ ثانیه. خودکشی سومین علت مرگ در گروه سنی ۱۵ تا ۲۹ سال است و ۷۳ درصد از این مرگها در کشورهای کمدرآمد و متوسط رخ میدهد. نرخ خودکشی در مردان دو برابر زنان است (۱۲.۳ در مقابل ۵.۹ در هر ۱۰۰,۰۰۰ نفر).
در ایران، بر اساس آمارهای رسمی وزارت بهداشت، نرخ خودکشی در سالهای اخیر روندی افزایشی داشته و بیشترین آمار مربوط به گروه سنی ۱۸ تا ۳۵ سال است. استانهای غربی کشور معمولاً نرخ بالاتری را تجربه میکنند، که بخشی از آن به عوامل اقتصادی، فرهنگی و در برخی موارد، دسترسی آسانتر به وسایل خودکشی برمیگردد.
عوامل خطر و عوامل محافظتی
عوامل خطر:
- اختلالات روانی (افسردگی، اختلال دوقطبی، اختلالات اضطرابی)
- مشکلات مالی یا بیکاری
- درد مزمن یا بیماریهای لاعلاج
- روابط عاطفی ناموفق یا خشونت خانگی
- انزوا و احساس بیارزشی
- تجربه آسیبهای دوران کودکی
عوامل محافظتی:
- حمایت خانوادگی و دوستانه قوی
- دسترسی آسان به خدمات سلامت روان
- باورهای مذهبی یا معنوی که زندگی را ارزشمند میشمارند
- مهارتهای مقابلهای و حل مسئله
- ارتباط مثبت با جامعه و مشارکت اجتماعی
تأثیر رسانه و شبکههای اجتماعی
رسانهها میتوانند هم عامل خطر و هم عامل محافظت باشند. پوشش غیرمسئولانه خودکشی (مثل ذکر روش دقیق یا تمرکز احساسی شدید) خطر “اثر تقلیدی” را افزایش میدهد، در حالی که انتشار داستانهای امیدبخش، آموزش علائم هشدار و معرفی منابع حمایتی میتواند نقش پیشگیرانه داشته باشد. سازمانهای جهانی از رسانهها میخواهند که گزارش خودکشی را با رعایت اصول اخلاقی انجام دهند.
تم سال ۲۰۲۵: تغییر روایت خودکشی
تم سهساله ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶، “تغییر روایت خودکشی” (Changing the Narrative on Suicide) است، با فراخوان به اقدام “شروع گفتگو” (Start the Conversation). تمرکز امسال بر ایجاد فضایی امن برای صحبت آزادانه و صادقانه درباره مشکلات روانی و احساسات است.
فعالیتها و نمونههای موفق جهانی
- ژاپن با ایجاد خطوط تماس ۲۴ ساعته و محدود کردن دسترسی به مکانهای پرخطر، نرخ خودکشی را کاهش داده است.
- استرالیا کمپین «RUOK?» را برای تشویق گفتگوهای روزمره درباره حال روحی راهاندازی کرده است.
- ایران با توسعه مراکز مشاوره تلفنی و خدمات آنلاین مشاوره، گامهایی برای افزایش دسترسی برداشته است.
راهکارهای پیشگیری از خودکشی (LIVE LIFE)
- محدود کردن دسترسی به وسایل خودکشی
- آموزش مهارتهای زندگی به نوجوانان
- گزارش مسئولانه در رسانهها
- شناسایی و پیگیری افراد در معرض خطر
رویکردهای درمانی و روانشناختی رایج
- درمان شناختی-رفتاری (CBT) برای کاهش افکار خودکشی و بهبود مهارتهای مقابلهای
- رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT) برای بیماران با مشکلات تنظیم هیجان
- درمان دارویی برای مدیریت اختلالات روانی
- برنامههای توانبخشی و پیگیری پس از اقدام
منابع و خطوط کمک
- ایران: شماره ۱۲۳ اورژانس اجتماعی بهزیستی – مراکز مشاوره دانشگاهی و خصوصی
- بینالمللی:
- IASP: www.iasp.info
- WHO: www.who.int
- Samaritans: +44 8457 90 90 90
- Lifeline: 988 (در آمریکا)
نتیجهگیری
روز جهانی پیشگیری از خودکشی یادآور این است که این پدیده قابل پیشگیری است. با آگاهی، گفتگو و حمایت، میتوان جانهای زیادی را نجات داد. هر اقدام کوچک، از یک پیام محبتآمیز تا مشارکت در کمپینهای آگاهیبخش، میتواند بخشی از زنجیره نجات باشد.
