امشاسپند چیست؟

امشاسپندان یا «جاودانان مقدس»، هفت فروزه و نیروی الهی در دین زرتشتی هستند که هر کدام نگهبانی از بخش‌های مختلف آفرینش مادی را بر عهده داشته و نماد صفات اخلاقی اهورامزدا به شمار می‌روند. جالب است بدانید که نام ماه‌های تقویم امروز ما نظیر اردیبهشت، خرداد، مرداد، شهریور، بهمن و اسفند مستقیماً از نام همین موجودات مینوی ریشه گرفته است. در این مقاله، پس از بررسی ریشه‌شناسی و تاریخچه امشاسپندان در اوستا، به معرفی کامل آن‌ها و نقش عمیقشان در فرهنگ و جشن‌های باستانی ایران می‌پردازیم.

امشاسپند یعنی چه؟ ریشه شناسی یک واژه اوستایی

واژه «امشاسپند» برگرفته از عبارت اوستایی Aməša Spənta است که از دو بخش تشکیل شده:

• امِشَه (Amesha): به معنای «بی مرگ» یا «جاودان»
• سپنتَه (Spenta): به معنای «مقدس»، «فزاینده» یا «بخشنده»

بنابراین امشاسپند را می توان به «جاودانان مقدس» یا «بی مرگان بخشنده» ترجمه کرد. در دوران میانه، این واژه به شکل «امهرسپند» و در فارسی امروزی به صورت «امشاسپند» تلفظ می شود. جالب است بدانید در زبان پهلوی گاهی از عبارت «مهرسپند» هم برای اشاره به همین مفهوم استفاده شده است.

از نگاه دین شناسان، امشاسپندان هم جنبه الهی دارند و هم بازتاب دهنده ارزش های اخلاقی اند؛ یعنی هم موجوداتی مینوی (روحانی) در کنار اهورامزدا هستند و هم صفت هایی که انسان باید در وجود خود پرورش دهد. به بیان ساده تر، هر امشاسپند یک آرمان اخلاقی است که باورمندان زرتشتی تلاش می کنند آن را در زندگی روزمره خود زنده کنند.

تاریخچه امشاسپند در اوستا و گاهان زرتشت

خاستگاه باور به امشاسپندان را باید در کهن ترین بخش اوستا، یعنی گاهان جست وجو کرد؛ سروده هایی که به خود زرتشت نسبت داده می شوند. زمان دقیق زندگی زرتشت هنوز میان پژوهشگران محل بحث است؛ برخی آن را در محدوده هزاره دوم پیش از میلاد (حدود ۱۵۰۰ تا ۱۲۰۰ پیش از میلاد) و برخی دیگر دوره ای متأخرتر می دانند، اما آنچه مسلم است این که مفهوم امشاسپندان از همان لایه های اولیه اندیشه زرتشتی وجود داشته است.

در گاهان، زرتشت کمتر از امشاسپندان به عنوان موجودات مستقل و شخصیت یافته سخن می گوید و بیشتر آن ها را صفت ها و جنبه های اهورامزدا معرفی می کند. اما در بخش های متأخرتر اوستا، به ویژه در یسنا و بخش هایی که به آیین ها می پردازند، امشاسپندان هویت و شخصیت مشخص تری پیدا می کنند و هرکدام نگهبان بخشی از آفرینش مادی می شوند.

این آموزه در دوران ساسانی به شکلی نظام مند و کامل تدوین شد؛ مهم ترین منبعی که ساختار کامل امشاسپندان را توضیح می دهد، متنی پهلوی به نام بندهش است که در سده های یازدهم و دوازدهم میلادی نگاشته شده و کیهان شناسی زرتشتی را به تفصیل شرح می دهد. طبق این متن، اهورامزدا شش امشاسپند را در جهان مینوی آفرید تا در نبرد میان نیکی و بدی، در برابر اهریمن و دیوان او بایستند و از آفرینش پاسداری کنند.

هفت امشاسپند کدام اند؟ معرفی کامل فروزه های مقدس اهورامزدا

در بیشتر متون زرتشتی، شمار امشاسپندان هفت تن است که یکی از آن ها، یعنی سپنت مینو، گاهی با خودِ اهورامزدا یکی دانسته می شود و به همین دلیل در برخی منابع تنها از «شش امشاسپند» یاد می شود (در ادامه به این نکته مهم بازمی گردیم). در ادامه هر یک از این هفت فروزه را می شناسیم:

۱. سپنت مینو (Spenta Mainyu): روح مقدس آفرینش

سپنت مینو به معنای «خرد مقدس» یا «روح افزاینده»، نخستین و برترین امشاسپند و در واقع جنبه خلاق و آفریننده خودِ اهورامزداست. در باور زرتشتی، این سپنت مینو بود که در برابر همزاد ویرانگرش، انگره مینو (اهریمن)، ایستاد و راه نیکی را برگزید. سپنت مینو نگهبان همه هستی، از آسمان گرفته تا آب، خاک، گیاه و کودکان زاده نشده است.

۲. بهمن یا وهومن (Vohu Manah): منش نیک

«وهومن» به معنای «منش نیک» یا «اندیشه نیک» است و نخستین امشاسپندی است که پس از سپنت مینو آفریده شد. بهمن نگهبان جانوران سودمند و به ویژه گاو (نماد فراوانی و رمه) است. در باور زرتشتی، وهومن راهنمای روان زرتشت به پیشگاه اهورامزدا بود و کسی است که اندیشه نیک را در وجود آدمی برمی‌انگیزد. نام ماه یازدهم سال ایرانی، یعنی «بهمن»، برگرفته از همین امشاسپند است. برای آشنایی بیشتر با آیین‌ها و مناسبت‌های مرتبط با بهمن، می‌توانید درباره جشن بهمنگان نیز مطالعه کنید.

۳. اردیبهشت یا اَشه وهیشتَه (Asha Vahishta): بهترین راستی

«اشه وهیشتا» یعنی «بهترین راستی» یا «نظم برین» و دومین امشاسپند پس از بهمن است. اردیبهشت در گاهان بیش از هر امشاسپند دیگری ستوده شده و نماد راستی، پاکی، نظم کیهانی و عدالت است. این امشاسپند نگهبان آتش و گیاهان دانسته می شود. نام ماه دوم سال، «اردیبهشت»، از او گرفته شده است.

۴. شهریور یا خشتره وئیریه (Khshathra Vairya): شهریاری آرمانی

«خشتره وئیریه» به معنای «فرمانروایی آرمانی» یا «کشور خواستنی» است و نمادِ قدرت و شهریاری‌ای است که باید در خدمت عدالت و نیکی باشد، نه زور و ستم. شهریور نگهبان فلزات و آسمان دانسته می‌شود و در متون بعدی با مفهوم دولت دادگر و آرمانشهر پیوند خورده است. نام ماه ششم سال، «شهریور»، برگرفته از این امشاسپند است. برای آشنایی بیشتر با آیین‌ها و مناسبت‌های مرتبط با شهریور، می‌توان جشن شهریورگان را نیز بررسی کرد.

۵. سپندارمذ یا اسپنتا آرمئیتی (Spenta Armaiti): فروتنی مقدس

«سپنتا آرمئیتی» به معنای «فروتنی و عشق مقدس» است؛ امشاسپندی مادینه که نگهبان زمین دانسته می شود و نماد عشق، صبر و ایستادگی است. سپندارمذ در باور زرتشتی دختر اهورامزداست و همان گونه که زمین با آرامش و صبوری بار همه موجودات را به دوش می کشد، این امشاسپند نیز نماد بردباری و فروتنی است. نام ماه دوازدهم سال، «اسفند»، از شکل کوتاه شده همین واژه گرفته شده است.

سپندارمذ نمادی از زمین، فروتنی، عشق و بردباری در فرهنگ زرتشتی است و جایگاه ویژه‌ای میان امشاسپندان دارد. این مفاهیم در آیین‌ها و مناسبت‌های مرتبط با او، از جمله جشن سپندارمذگان، بازتاب پیدا کرده‌اند.

۶. خرداد یا هئوروتات (Haurvatat): رسایی و کمال

«هئوروتات» به معنای «رسایی»، «تندرستی» و «کمال» است و نگهبان آب ها دانسته می شود. خرداد نماد سلامت و کمال است و در کنار امرداد، جفتی را تشکیل می دهد که نماد فراوانی و برکت مادی اند. نام ماه سوم سال، «خرداد»، برگرفته از همین امشاسپند است.

۷. امرداد یا اَمِرِتات (Ameretat): بی مرگی

«امرتات» به معنای «بی مرگی» و «جاودانگی» است و نگهبان گیاهان و رستنی ها دانسته می شود. باور بر این است که کسی که در راستی و پارسایی گام بردارد، سرانجام به بی مرگی امرداد دست می یابد. نام ماه پنجم سال، «مرداد» (که در اصل «امرداد» بوده)، از این امشاسپند گرفته شده است.

شش یا هفت امشاسپند؟ نکته ای مهم که کمتر کسی به آن اشاره می کند

یکی از نکاتی که در بیشتر مقاله های فارسی درباره امشاسپند نادیده گرفته می شود، اختلاف نظر پژوهشگران درباره شمار دقیق امشاسپندان است. برخی منابع، از جمله دانشنامه بریتانیکا، امشاسپندان را شش موجود الهی می دانند که اهورامزدا آن ها را برای اداره آفرینش پدید آورده است. در همین راستا در سایت britannica نقل شده:

“archangels created by Ahura Mazdā, the Wise Lord, to help govern creation”

“فرشتگانی [مقدس] که اهورامزدا، سرور خردمند، آن ها را برای کمک به اداره آفرینش پدید آورد.”

اما در بسیاری از منابع دیگر و همچنین در سنت های متأخرتر زرتشتی، وقتی سپنت مینو (یا حتی خودِ اهورامزدا) نیز در کنار شش امشاسپند دیگر شمرده می شود، عدد به هفت می رسد؛ عددی که در باورهای باستانی ایرانی و آسیای مرکزی همواره جایگاهی ویژه و مقدس داشته است. به همین دلیل اگر در جایی دیدید که نوشته «شش امشاسپند» و در جای دیگری «هفت امشاسپند»، بدانید که هر دو گفته درست است و تفاوت تنها در این است که آیا سپنت مینو را جدا از اهورامزدا حساب می کنند یا نه.

امشاسپندان و تقویم ایرانی؛ چرا نام ماه ها این قدر برایمان آشناست؟

همان طور که در بخش های قبلی دیدیم، شش امشاسپند نامشان مستقیماً روی تقویم رسمی ایران نشسته است:

نام امشاسپند اوستایینام در تقویم امروز ایرانجایگاه در سال
اَشه وهیشتَه	اردیبهشت	ماه دوم
هئوروتات	خرداد	ماه سوم
اَمِرِتات	مرداد (امرداد)	ماه پنجم
خشتره وئیریه	شهریور	ماه ششم
وهومن	بهمن	ماه یازدهم
اسپنتا آرمئیتی	اسفند (سپندارمذ)	ماه دوازدهم

جالب اینجاست که این تنها ماه ها نیستند؛ در تقویم زرتشتی، هر یک از سی روز ماه هم نامی از یک ایزد یا امشاسپند دارد. به همین دلیل گاهی روز و ماه با نام یک امشاسپند یکسان می شوند؛ برای نمونه، روزی که نامش «بهمن» است و در ماه «بهمن» قرار می گیرد، یا روز «اسفند» در ماه «اسفند». چنین هم نامی هایی در باور کهن ایرانی، روزهایی خجسته و مناسب برگزاری جشن به شمار می آمدند؛ ریشه بسیاری از جشن های ایران باستان دقیقاً از همین «روزهای هم نام» می آید.

جشن سپندارمذگان؛ روز عشق در دل باور به امشاسپند سپندارمذ

یکی از زیباترین یادگارهای امشاسپندان در فرهنگ امروز ایران، جشن سپندارمذگان (یا اسپندگان) است؛ جشنی که گاه آن را «روز عشق ایرانی» می نامند. ابوریحان بیرونی، دانشمند بزرگ ایرانی، در کتاب آثارالباقیه نوشته که ایرانیان باستان روز پنجم اسفندماه را روز بزرگداشت زن و زمین می دانستند؛ روزی که مردان به همسران و مادران خانواده هدیه می دادند و از آنان قدردانی می کردند.

با توجه به تغییراتی که در طول تاریخ در ساختار تقویم ایرانی رخ داده، امروزه این جشن را بیشتر در تاریخ ۲۹ بهمن ماه گرامی می دارند، هرچند در منابع کهن، تاریخ اصلی آن پنجم اسفند ذکر شده است؛ به همین دلیل ممکن است در تقویم های مختلف با هر دو تاریخ روبه رو شوید. نکته زیبای این جشن آن است که برخلاف روز ولنتاین که ریشه در تاریخ اروپا دارد، سپندارمذگان جشنی است با پیشینه ای بسیار کهن تر که مفهوم عشق را نه صرفاً در قالب عشق رمانتیک، بلکه در قالب مسئولیت پذیری، قدردانی و پیوند انسان با زمین معنا می کند؛ مفهومی که کاملاً با روحیه امشاسپند سپندارمذ، یعنی نماد فروتنی و صبوری، هم خوان است.

جایگاه امشاسپندان در باور زرتشتیان امروز ایران

زرتشتیان امروز ایران، که عمدتاً در شهرهایی مانند تهران، یزد و کرمان زندگی می کنند، همچنان امشاسپندان را بخشی زنده از آیین و باور خود می دانند. در بسیاری از تفسیرهای دینی امروزی، به جای نگاه به امشاسپندان صرفاً به عنوان موجودات مینوی جدا از انسان، آن ها را صفت ها و نیروهای اهورامزدا می دانند که هر انسان می تواند و باید آن ها را در خود پرورش دهد؛ یعنی داشتن اندیشه نیک (بهمن)، پایبندی به راستی (اردیبهشت)، به کارگیری قدرت در راه عدالت (شهریور)، فروتنی و مهرورزی (سپندارمذ)، پیگیری سلامت و کمال (خرداد) و در نهایت دستیابی به آرامش و جاودانگی معنوی (امرداد).

این نگاه اخلاقی و انسان محور به امشاسپندان، یکی از دلایلی است که دین زرتشت را در میان پژوهشگران ادیان، دینی با آموزه های اخلاقی بسیار پیشرفته برای دوران خود می دانند؛ آموزه هایی که بر پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک استوارند.

امشاسپند و مفهوم فرشته در ادیان دیگر؛ شباهت یا الهام گیری؟

بسیاری از پژوهشگران تاریخ ادیان، شباهت های قابل توجهی میان امشاسپندان زرتشتی و آموزه فرشتگان و باشتگان (به ویژه «هفت فرشته مقرب» یا «archangels») در سنت های یهودی، مسیحی و اسلامی می بینند. برخی پژوهش ها، از جمله مقاله هایی که در نشریات دانشگاهی اروپایی منتشر شده، این احتمال را مطرح کرده اند که فرشته شناسی یهودی پس از دوران اسارت بابلی و در تماس نزدیک با فرهنگ ایرانی هخامنشی، از باور به امشاسپندان تأثیر پذیرفته باشد.

با این حال باید صادقانه گفت که این موضوع همچنان یکی از مباحث بحث برانگیز و حل نشده در حوزه تاریخ ادیان است و پژوهشگران نظرات متفاوتی درباره میزان و جهت این تأثیرگذاری دارند؛ برخی آن را قطعی، برخی دیگر آن را صرفاً یک شباهت تصادفی در اندیشه بشری می دانند. آنچه مسلم است این که مفهوم گروهی از موجودات الهی که هرکدام مسئول بخشی از آفرینش اند، در چند دین بزرگ جهان به چشم می خورد و امشاسپندان زرتشتی از کهن ترین و منسجم ترین نمونه های این باور به شمار می روند.

چرا شناخت امشاسپندان برای ما ایرانیان امروز اهمیت دارد؟

شاید در نگاه اول، امشاسپند مفهومی صرفاً تاریخی و مذهبی به نظر برسد، اما واقعیت این است که این باور کهن، بخشی جدایی ناپذیر از هویت فرهنگی ایرانیان، فارغ از دین و باور امروزی شان، است:

• تقویم روزمره ما: هر بار که تاریخ روز را می نویسیم، در واقع نام یکی از این فروزه های مقدس را به کار می بریم.
• جشن های ملی: جشن هایی مانند سپندارمذگان، بخشی از میراث ناملموس فرهنگی ایران به شمار می روند که امروز دوباره در حال احیا هستند.
• نام گذاری فرزندان: بسیاری از خانواده های ایرانی نام هایی مانند بهمن، اردیبهشت (کمتر رایج)، خرداد یا مهرداد را برای فرزندان خود برمی گزینند که ریشه در همین باورها دارد.
• ادبیات و هنر: شاهنامه فردوسی و بسیاری از آثار ادبی کهن ایران، پر است از اشاراتی به این مفاهیم اخلاقی و الهی.

به بیان ساده، شناخت امشاسپندان یعنی شناخت لایه ای عمیق تر از فرهنگ ایرانی؛ لایه ای که هزاران سال پیش شکل گرفته اما هنوز در زندگی روزمره ما جاری است.

جمع بندی

امشاسپندان، از بهمن گرفته تا امرداد، تنها موجوداتی اسطوره ای در متون کهن نیستند؛ آن ها بازتابی از یک نظام اخلاقی کامل اند که هزاران سال پیش توسط زرتشت و پیروانش پی ریزی شد و تا امروز، چه در قالب نام ماه های تقویم و چه در قالب جشن هایی مانند سپندارمذگان، در دل فرهنگ ایرانی زنده مانده است. شناخت این هفت فروزه مقدس، نه تنها دریچه ای به تاریخ و اسطوره های ایران باستان می گشاید، بلکه پیامی اخلاقی و انسانی نیز به همراه دارد: اندیشه نیک داشته باش، راستگو باش، قدرت را در خدمت عدالت به کار بگیر، فروتن باش، به دنبال سلامت و کمال باش تا سرانجام به آرامشی جاودان برسی. شاید همین پیام ساده و در عین حال عمیق، رازِ ماندگاری چندهزارساله باور به امشاسپندان در دل فرهنگ ایران باشد.

سوالات متداول

امشاسپند دقیقاً به چه معناست؟
امشاسپند از دو واژه اوستایی «امشه» (بی مرگ) و «سپنته» (مقدس) ساخته شده و به معنای «جاودانان مقدس» یا «بی مرگان بخشنده» است.

امشاسپندان چند تا هستند، شش یا هفت؟
بسته به منبع، شش یا هفت. اگر سپنت مینو را جدا از اهورامزدا بشماریم، هفت امشاسپند داریم؛ در غیر این صورت شش تن باقی می مانند.

آیا نام ماه های تقویم ایرانی واقعاً از امشاسپندان گرفته شده؟
بله، شش ماه از دوازده ماه سال، یعنی اردیبهشت، خرداد، مرداد، شهریور، بهمن و اسفند، مستقیماً از نام امشاسپندان گرفته شده اند.

مهم ترین امشاسپند کدام است؟
سپنت مینو به عنوان جنبه آفریننده اهورامزدا در رأس قرار دارد، اما در گاهان زرتشت، اردیبهشت (اشه وهیشتا) بیش از همه ستوده شده است.

سپندارمذگان دقیقاً چه روزی است؟
در تقویم باستانی، پنجم اسفندماه بوده، اما امروزه به دلیل تغییرات تقویمی، بیشتر در ۲۹ بهمن ماه گرامی داشته می شود.

آیا امشاسپندان همان فرشتگان ادیان دیگرند؟
شباهت های زیادی با مفهوم فرشتگان و باشتگان در ادیان ابراهیمی دارند، اما یکسان نیستند و رابطه دقیق میان این دو باور همچنان موضوع بحث پژوهشگران است.