روز جهانی عصای سفید

روز جهانی عصای سفید که هر سال در ۱۵ اکتبر مصادف با ۲۳ مهر ماه گرامی داشته می شود نماد استقلال و حق حرکت آزادانه افراد نابینا در جامعه است. هدف اصلی این روز افزایش آگاهی عمومی درباره تاریخچه پیدایش عصای سفید بررسی قوانین حقوق اجتماعی نابینایان و آشنایی با فناوری های جدید مانند عصاهای هوشمند است. با شناخت چالش های شهری موجود و یادگیری اصول صحیح رفتار با افراد نابینا می توانیم به ایجاد فضایی امن و قابل دسترس برای همه شهروندان کمک کنیم.

رفتارهای صحیح (بایدها)	رفتارهای نادرست (نبایدها)
پرسیدن سوال آیا می توانم کمکی بکنم پیش از انجام هر اقدامی	کشیدن دست یا بازوی فرد و هل دادن او در مسیر حرکت
معرفی دقیق خود هنگام شروع صحبت و برقراری ارتباط کلامی	دست زدن به عصای سفید و جابجا کردن وسایل شخصی او
صحبت مستقیم با خود فرد نابینا به جای صحبت با همراه وی	غذا دادن یا نوازش سگ راهنما در زمان انجام کار
ارائه مچ یا آرنج برای راهنمایی مسیر و تنظیم سرعت حرکت	صحبت کردن با لحن ترحم آمیز کودکانه یا بلندتر از حد معمول
توصیف شفاف موانع و استفاده از آدرس دهی دقیق در محیط	استفاده از کلمات دلسوزانه غیرمحترمانه و برهم زدن تمرکز فرد

روز جهانی عصای سفید چه روزی است؟

روز جهانی عصای سفید هر سال در ۱۵ اکتبر گرامی داشته می‌شود. در تقویم ایران این تاریخ معمولاً با ۲۳ مهر (و در برخی سال‌ها ۲۴ مهر) برابر است. این روز در بسیاری از کشورها فرصتی برای آگاهی‌بخشی درباره حقوق افراد نابینا، توانمندی‌های آنان و موانعی است که هنوز در مسیر استقلالشان وجود دارد.

نهادهایی مانند فدراسیون جهانی نابینایان (World Blind Union) و سازمان‌های ملی نابینایان در کشورهای مختلف، هر سال با برگزاری همایش، پیاده‌ روی نمادین و کمپین‌های رسانه‌ای این روز را زنده نگه می‌دارند.

آگاهی از چالش های افراد دارای معلولیت تنها به یک زمان خاص محدود نمی شود؛ برای مثال مطالعه درباره روز جهانی ناشنوایان نیز می تواند دیدگاه ما را نسبت به نیازهای متفاوت این قشر در جامعه گسترده تر کند.

تاریخچه پیدایش عصای سفید

از ایده یک عکاس تا استاندارد جهانی

داستان عصای سفید به دهه ۱۹۲۰ می‌رسد. جیمز بیگز (James Biggs)، عکاسی اهل بریستول انگلستان، بر اثر حادثه‌ای بینایی‌اش را از دست داد. او که از ترافیک پررفت‌وآمد اطراف خانه‌اش نگران بود، تصمیم گرفت عصای خود را سفید رنگ کند تا رانندگان راحت‌تر او را ببینند. این ایده ساده، نخستین جرقه‌ای بود که بعدها به نماد جهانی تبدیل شد.

در سال‌های بعد، این مفهوم در کشورهای دیگر گسترش یافت. در اوایل دهه ۱۹۳۰ در فرانسه کمپینی برای عصای سفید راه افتاد و در همان دوران در ایالات متحده، باشگاه لایونز با تبلیغ استفاده از عصای سفید برای افراد نابینا و آشنا کردن رانندگان با این نماد، نقش مهمی ایفا کرد.

نقطه عطف بعدی پس از جنگ جهانی دوم رخ داد. ریچارد هوور (Richard Hoover)، متخصص توان‌بخشی در بیمارستان ارتش آمریکا، روش «عصای بلند» را برای سربازان نابینای جنگ توسعه داد. در این روش، فرد عصای بلندتر و سبک‌تری را در جلوی خود به‌صورت قوس‌وار حرکت می‌دهد تا موانع، پله‌ها و تغییر سطح را پیش از رسیدن به آن‌ها تشخیص دهد. روش هوور هنوز هم پایه آموزش جهت‌یابی و حرکت (Orientation & Mobility) در بسیاری از کشورهاست.

ثبت رسمی ۱۵ اکتبر در تقویم جهانی

در سال ۱۹۶۴ کنگره آمریکا قطعنامه‌ای مشترک تصویب کرد و لیندون ب. جانسون، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، ۱۵ اکتبر را «روز ایمنی عصای سفید» اعلام کرد. این اقدام با پیگیری سازمان‌های مدافع نابینایان، از جمله فدراسیون ملی نابینایان آمریکا (NFB)، انجام شد. بعدها این روز در سطح بین‌المللی هم مورد توجه قرار گرفت و امروز با عنوان روز جهانی عصای سفید شناخته می‌شود.

متخصصان توان بخشی همواره در خط مقدم کمک به آسیب دیدگان جنگی و افراد دارای معلولیت بوده اند. هم زمان با فرا رسیدن روز پزشک می توانیم از تلاش های علمی این گروه برای ارتقای سطح زندگی نابینایان بیشتر قدردانی کنیم.

چرا عصا باید سفید باشد؟

رنگ سفید بیشترین تضاد را با پس‌زمینه‌های رایج خیابان، یعنی آسفالت تیره و سایه، ایجاد می‌کند و باعث می‌شود رانندگان و عابران آن را زودتر ببینند. بسیاری از عصاها در انتهای خود نوار قرمز یا بازتابنده دارند که در تاریکی و زیر نور چراغ خودروها دیده می‌شود. به‌این‌ترتیب عصای سفید دو کار را هم‌زمان انجام می‌دهد: ابزار حرکت برای فرد نابیناست و هشداری بصری برای دیگران.

در برخی کشورها الگوی رنگی متفاوت هم کاربرد دارد؛ برای مثال عصای سفید با نوارهای قرمز می‌تواند نشانه افرادی باشد که هم بینایی و هم شنوایی‌شان آسیب دیده است. بنابراین هر وقت عصای سفیدی دیدید، سرعتتان را کم کنید و حق تقدم را به صاحب آن بدهید.

اغلب ما عصای سفید را می‌شناسیم، اما عصایی که روی آن نوارهای قرمز و سفید است برای بسیاری از مردم ناآشناست. این عصا به کسانی تعلق دارد که همزمان با نابینایی یا کم‌ بینایی، شنوایی‌شان هم آسیب دیده است. چنین فردی ممکن است صدای بوق یا هشدار شما را نشنود و برای عبور از خیابان به زمان بیشتری نیاز داشته باشد. به همین دلیل، شناختن این نماد بخشی از آشنایی با ایمنی و احترام به حق عبور افراد دارای معلولیت است و مستقیماً به همان نکته‌ای برمی‌گردد که درباره تفاوت الگوی رنگی عصاها گفتیم.

همانطور که در وبسایت wfdb نقل شده:

“During the 6th WFDB General Assembly in Nairobi (Kenya) in November 2022, the red and white cane was recognized and approved as the universal symbol of deafblindness for our organization, following a proposition by Swedish delegates in 2018.”

“در جریان ششمین مجمع عمومی WFDB در نایروبی (کنیا) در نوامبر ۲۰۲۲، پیرو پیشنهاد نمایندگان سوئد در سال ۲۰۱۸، عصای قرمز و سفید به عنوان نماد جهانی ناشنوا-نابینایی برای سازمان ما به رسمیت شناخته و تصویب شد.”

انواع عصای نابینایان در دنیای مدرن

عصای سنتی و تاشو

رایج‌ترین نوع، عصای بلند و سبک از جنس آلومینیوم یا فیبر کربن است که می‌توان آن را تا کرد و در کیف گذاشت. نوک عصا (Tip) انواع مختلفی دارد؛ برخی نوک‌های غلتان برای حرکت روان‌تر روی سطوح ناهموار طراحی شده‌اند. این عصاها ساده، ارزان و قابل اعتمادند و هنوز ابزار اصلی اکثر افراد نابینا در جهان به شمار می‌روند.

ظهور عصاهای هوشمند (Smart Canes)

فناوری در چند سال اخیر وارد دنیای عصای سفید شده است. عصاهای هوشمند معمولاً از سنسورهای اولتراسونیک برای تشخیص موانع در سطح بالاتر از کمر، یعنی همان نقطه‌ای که عصای معمولی آن را حس نمی‌کند، استفاده می‌کنند و با لرزش دسته به کاربر هشدار می‌دهند.

برخی مدل‌ها مانند «WeWALK» ساخت ترکیه، علاوه بر سنسور، به گوشی هوشمند متصل می‌شوند و امکاناتی مثل مسیریابی GPS، دستیار صوتی و اطلاعات حمل‌ونقل عمومی را فراهم می‌کنند. با این حال کارشناسان تأکید دارند که عصای هوشمند جایگزین مهارت جهت‌یابی نیست؛ مکملی است برای افزایش اطمینان و ایمنی. قیمت بالا و دسترسی محدود، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، هنوز مانع فراگیر شدن آن‌هاست.

قانون عصای سفید چیست؟ (حقوق اجتماعی نابینایان)

«قانون عصای سفید» (White Cane Law) در اصل مجموعه قوانینی است که در کشورهای مختلف، به‌ویژه در آمریکا و کانادا، برای حفاظت از عابران نابینا تصویب شده است. مفاد اصلی آن‌ها معمولاً چنین است:

• حق تقدم عبور: رانندگان موظفند هنگام دیدن عابری با عصای سفید یا سگ راهنما توقف کنند و تا عبور کامل او صبر کنند.
• حق دسترسی به فضاهای عمومی: افراد نابینا حق دارند با عصا یا سگ راهنما وارد حمل‌ونقل عمومی، فروشگاه‌ها، رستوران‌ها و اماکن عمومی شوند.
• ممنوعیت تبعیض: محروم کردن فرد از خدمات، مسکن یا شغل به دلیل نابینایی ممنوع است.
• مجازات تخلف: در بسیاری از قوانین، برای رانندگانی که حق تقدم را رعایت نکنند جریمه یا مجازات در نظر گرفته شده است.

وضعیت در ایران: در ایران قانون مستقلی با عنوان «قانون عصای سفید» وجود ندارد، اما حقوق افراد دارای معلولیت در «قانون جامع حمایت از حقوق معلولان» و همچنین کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت سازمان ملل، که ایران به آن پیوسته است، مورد توجه قرار گرفته است. این حقوق شامل دسترسی به محیط و حمل و نقل، آموزش، اشتغال و مشارکت اجتماعی می شود. چالش اصلی نه در نبود متن قانون، بلکه در اجرای کامل آن در زندگی روزمره است و از همین رو در مناسبت هایی نظیر روز بهزیستی و تامین اجتماعی بر ضرورت اجرای این ضوابط حمایتی تاکید می گردد.

همانطور که در وبسایت brailleinstitute نقل شده:

“A totally or partially blind pedestrian who is carrying a predominately white cane (with or without a red tip), or using a guide dog, shall have the right-of-way. The driver of any vehicle approaching this pedestrian, who fails to yield the right-of-way, or to take all responsibility necessary precautions to avoid injury to this blind pedestrian, is guilty of a misdemeanor.”

“عابر پیاده‌ای که کاملاً یا تا حدی نابینا است و عصایی را حمل می‌کند که عمدتاً سفیدرنگ است (با یا بدون نوک قرمز)، یا از سگ راهنما استفاده می‌کند، حق تقدم عبور دارد. راننده هر وسیله نقلیه‌ای که به این عابر پیاده نزدیک شود و حق تقدم را رعایت نکند یا تمام اقدامات احتیاطی لازم و مسئولانه را برای جلوگیری از آسیب‌دیدن این فرد نابینا انجام ندهد، مرتکب یک تخلف کیفری از نوع جنحه (Misdemeanor) شده است”

چگونه با افراد نابینا رفتار کنیم؟ (بایدها و نبایدها)

بیشتر ما قصد خیر داریم، اما ندانستن شیوه درست کمک گاهی بیشتر مزاحمت ایجاد می‌کند. این چک‌لیست را به خاطر بسپارید:

بایدها

• اول بپرسید: «می‌توانم کمکی بکنم؟» و منتظر پاسخ بمانید. اگر گفت نیازی نیست، به همان احترام بگذارید.
• خودتان را معرفی کنید: با لحنی طبیعی بگویید «سلام، من علی هستم» تا فرد بداند چه کسی با او حرف می‌زند.
• مستقیم با خود فرد صحبت کنید، نه با همراه او.
• برای راهنمایی، آرنج خود را عرضه کنید: فرد می‌تواند مچ یا آرنج شما را بگیرد و نیم قدم پشت‌سر شما حرکت کند. شما سرعت را مناسب با او تنظیم کنید.
• موانع را شفاف توصیف کنید: «سه پله پایین‌ تر هست» یا «در سمت راستتان است» مفیدتر از «آنجا» و «اینجا» است.
• هنگام ترک کردن، اطلاع دهید تا فرد با دیوار یا فضای خالی صحبت نکند.
• وسایل را سر جایشان بگذارید. جابه‌جا کردن اشیا در محل کار یا خانه ممکن است مسیر آشنای فرد را برهم بزند.

نبایدها

• دست یا بازوی فرد را نکشید و او را هل ندهید. این کار تعادل و احساس امنیت‌اش را از بین می‌برد.
• به عصای او دست نزنید و آن را جابه‌جا نکنید.
• به سگ راهنما غذا ندهید و نوازشش نکنید، چون سگ در حال کار است و تمرکزش حیاتی است.
• با ترحم یا لحن کودکانه صحبت نکنید. نابینایی به معنای ناتوانی ذهنی یا ضعف شنوایی نیست؛ لازم نیست بلند صحبت کنید.
• از جمله‌هایی مثل «بیچاره» یا «خدا کمکت کنه» پرهیز کنید. او نیاز به همدلی محترمانه دارد، نه دلسوزی.
• از کلماتی مثل «ببین» یا «دیدی؟» نترسید. خود افراد نابینا هم از آن‌ها استفاده می‌کنند.

چالش‌ های امروز نابینایان؛ از شعار تا عمل

اگر شهر را از دید یک فرد نابینا ببینیم، بسیاری از مشکلات ناگهان آشکار می‌شوند:

• خطوط بساوایی غیراستاندارد: کف‌پوش‌های شیاردار (خط هدایت) و برجسته‌دار (هشدار) باید پیوسته، یک‌دست و بدون مانع باشند. در بسیاری از معابر، این مسیرها ناگهان قطع می‌شوند، به پایه تابلو یا درخت می‌رسند، یا حتی کسی روی آن‌ها پارک کرده است.
• موانع شهری: موتورسیکلت پارک‌شده روی پیاده‌رو، کیوسک، تابلوهای کوتاه‌آویز و گودال‌های بدون حفاظ، برای عصای نابینا همیشه قابل تشخیص نیستند.
• چراغ‌های عابر بدون صدا: بدون علامت صوتی، عبور مطمئن از خیابان تقریباً غیرممکن است.
• ناکافی بودن اطلاعات صوتی و بریلی: در مترو، اتوبوس، آسانسور و بسته‌بندی دارو، اطلاعات به خط بریل یا به صورت صوتی همیشه موجود نیست.

خبر خوب این است که بسیاری از این مشکل‌ها با تصمیمات ساده قابل حل است: مناسب‌سازی مبلمان شهری با مشورت خود نابینایان، بازرسی دوره‌ای خطوط بساوایی، نصب چراغ‌های صوتی و رعایت فرهنگ پارک کردن.

نتیجه‌ گیری

روز جهانی عصای سفید یادآور این نکته است که عصای سفید نشانه نقص نیست، بلکه نماد استقلال، شجاعت و حق حرکت آزادانه در جامعه است. از ایده ساده جیمز بیگز تا روش علمی ریچارد هوور و عصاهای هوشمند امروزی، مسیر این ابزار نشان می‌دهد که وقتی جامعه و فناوری در کنار هم قرار می‌گیرند، موانع کوچک‌تر می‌شوند.

بهترین گرامیداشت این روز، فقط یک پست در شبکه‌های اجتماعی نیست؛ تغییر نگاه است. دفعه بعد که عصای سفیدی را دیدید، مسیر را باز کنید، پیش از کمک بپرسید و به یاد داشته باشید که شما در حال مواجهه با یک شهروند توانمند هستید که فقط به شهری دسترس‌پذیر نیاز دارد.

سوالات متداول

روز جهانی عصای سفید چه تاریخی است؟
این رویداد هر سال در ۱۵ اکتبر که در تقویم ایران معمولا با ۲۳ یا ۲۴ مهر ماه برابر است گرامی داشته می شود.

چرا رنگ عصای نابینایان سفید انتخاب شده است؟
رنگ سفید بیشترین میزان تضاد را با پس زمینه های تیره خیابان مانند آسفالت ایجاد می کند و باعث می شود رانندگان و عابران خیلی سریع متوجه حضور فرد نابینا شوند.

عصای هوشمند نابینایان چه کاربردی دارد؟
این تجهیزات با استفاده از سنسورهای اولتراسونیک موانع بالاتر از سطح کمر را تشخیص می دهند و در برخی مدل ها جهت مسیریابی به گوشی موبایل متصل می شوند.

قانون عصای سفید شامل چه حقوق اجتماعی برای نابینایان است؟
این قانون مجموعه‌ای از مقررات حمایتی است که حق تقدم کامل عبور و مرور در خیابان‌ها را به عابران دارای عصای سفید یا سگ راهنما می‌دهد. همچنین حق دسترسی برابر و بدون مانع به حمل‌ونقل عمومی، اماکن تجاری و فضاهای شهری و ممنوعیت هرگونه تبعیض را تضمین می‌کند.

در تعامل با افراد نابینا از چه رفتارهایی باید پرهیز کرد؟
هرگز نباید بدون پرسش و رضایت فرد، دست یا بازوی او را گرفته و بکشید یا هل دهید. دست زدن به عصای سفید، جابه‌جا کردن وسایل شخصی، نوازش کردن سگ راهنمای در حال کار، صحبت با همراهِ فرد به جای خود او و استفاده از لحن ترحم‌آمیز یا بلندتر از حد معمول، از مهم‌ترین نبایدهای ارتباطی هستند.

ایده اولیه استفاده از عصای سفید از چه کسی و چگونه شکل گرفت؟
جیمز بیگز، عکاس اهل انگلستان که بینایی خود را از دست داده بود، برای اولین بار در دهه ۱۹۲۰ عصای خود را به رنگ سفید درآورد تا رانندگان در ترافیک او را راحت‌تر ببینند. این ایده کاربردی به مرور زمان به یک نماد و استاندارد جهانی تبدیل شد.

عصای سفید با نوارهای قرمز نشان‌دهنده چیست؟
این الگوی رنگی مختص افرادی است که به طور هم‌زمان دچار آسیب بینایی و شنوایی (ناشنوا-نابینا) هستند. این عصا به عابران و رانندگان هشدار می‌دهد که فرد ممکن است صدای بوق یا هشدارهای محیطی را نشنود و به احتیاط بیشتری نیاز دارد.