اهورا مزدا

اهورا مزدا در آیین زرتشت، خدای یگانه، آفریننده جهان و سرچشمه مطلق نیکی و خرد است. برخلاف تصور عموم، او جسم و شکل انسانی ندارد و در جایگاهی بسیار بالاتر از ایزدان و امشاسپندان قرار می‌گیرد. نمادهای معنوی حضور او آتش مقدس و نگاره فروهر هستند و اساس آیین زرتشتی بر نبرد کیهانی میان نیکی (اهورا مزدا) و بدی (اهریمن) با تکیه بر اختیار و اراده آزاد انسان استوار شده است.

اهورا مزدا کیست؟

اهورا مزدا، خدای یگانه و بلندمرتبه‌ی آیین زرتشتی، سرچشمه‌ی آفرینش و نیکی است. طبق آموزه‌های زرتشت، پیام‌آور این دین، اهورا مزدا خالق جهان هستی و نظم کیهانی است؛ کسی که آسمان، زمین، انسان و حتی شادی را آفریده است. زرتشتیان او را تنها معبود واقعی می‌دانند، در برابر باورهای پیشین ایرانیان که به خدایان متعدد اعتقاد داشتند. به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران دین‌شناسی، آیین زرتشت را یکی از قدیمی‌ترین ادیان یکتاپرست تاریخ بشر می‌دانند.

نکته‌ی مهمی که در بسیاری از منابع فارسی نادیده گرفته می‌شود این است که اهورا مزدا را نباید با ایزدان یا امشاسپندان اشتباه گرفت. در متون تخصصی زرتشتی، «اهورا» به معنای سرور و «مزدا» به معنای دانا و خردمند است؛ و اهورا مزدا در جایگاهی بسیار بالاتر از یزدان‌های دیگر قرار دارد، چون او منشأ همه‌ی آن‌ها و کل هستی است. او نه یک ایزد در میان ایزدان، بلکه ذات یگانه‌ای است که همه‌چیز از او سرچشمه می‌گیرد.

خدای دانا در آیین زرتشت یعنی چه؟

یکی از پرتکرارترین جست‌وجوها درباره‌ی این خدای باستانی، عبارت «خدای دانا در آیین زرتشت» است که دقیقاً اشاره به معنای نام اهورا مزدا دارد. این نام از دو بخش اوستایی تشکیل شده:

بخش	معنی	زبان
اهورا (Ahura)	سرور، ایزد	اوستایی
مزدا (Mazda)	خرد، دانایی	اوستایی

ترکیب این دو واژه به‌معنای «خداوند دانا» یا «خرد مقدس» است و در منابع غربی معمولاً با عنوان Wise Lord ترجمه می‌شود. طبق تعریف دانشنامه‌ی بریتانیکا، اهورا مزدا برترین خدا در دین باستانی ایرانیان، به‌ویژه آیین زرتشتی است که به دست زرتشت، پیامبر ایرانی، معرفی شد.

آیا اهورا مزدا انسان است؟

پاسخ کوتاه: نه. این یکی از سوالاتی است که خیلی از کاربران می‌پرسند و جای تعجب هم ندارد، چون در ذهن خیلی‌ها، زرتشت (پیامبر این آیین که یک انسان بوده) با اهورا مزدا (خدایی که زرتشت پیام او را می‌رساند) قاطی می‌شود. زرتشت یک انسان و پیامبر بود که در گاتاها، کهن‌ترین بخش اوستا، گفت‌وگوهای خود با اهورا مزدا را به شعر درآورده است؛ اما خود اهورا مزدا هرگز شکل انسانی نداشته و در باور زرتشتی، موجودی ناپیدا، ازلی و ابدی است که ورای جسم و ماده قرار دارد.

جالب است بدانید درباره‌ی زمان دقیق زندگی زرتشت هم میان پژوهشگران اتفاق‌نظر کامل وجود ندارد؛ سنت یونانی او را در حدود سده‌ی ششم پیش از میلاد قرار می‌دهد، اما برخی زبان‌شناسان بر پایه‌ی زبان کهن گاتاها معتقدند او می‌تواند مربوط به هزاره‌ی دوم پیش از میلاد، یعنی حدود ۱۵۰۰ تا ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد باشد. این اختلاف‌نظر علمی است و صداقتاً باید گفت هنوز به‌طور قطعی حل نشده است.

عکس و تصویر اهورا مزدا از کجا بیاید؟

چون اهورا مزدا در باور زرتشتی جسم و شکل مادی ندارد، هیچ‌گاه در دوران باستان به شکل یک انسان یا موجود مشخص تصویر نمی‌شد؛ برخلاف خدایان یونانی یا مصری که معمولاً پیکره‌های انسان‌گونه داشتند. آنچه امروز با عنوان «تصویر اهورا مزدا» در جست‌وجوهای اینترنتی پیدا می‌شود، معمولاً یکی از این دو نماد است:

• فروهر: نگاره‌ی معروف بالدار در تخت جمشید که یک هیئت انسانی درون یک دایره‌ی بالدار را نشان می‌دهد. بسیاری این نماد را نمایانگر روان آدمی یا حضور معنوی اهورا مزدا می‌دانند، هرچند برخی پژوهشگران آن را صرفاً نماد شاهی یا فَرّه‌ی ایزدی تفسیر می‌کنند.
• آتش مقدس: چون آتش، نور و انرژی، مهم‌ترین جلوه‌ی مادی حضور اهورا مزدا در جهان تلقی می‌شود، در آتشکده‌های زرتشتی به‌جای هر تندیسی، شعله‌ی آتش افروخته نگه داشته می‌شود.

پس اگر دنبال «عکس اهورا مزدا» می‌گردید، بهتر است به‌جای تصویر یک چهره یا پیکره، تصاویر نگاره‌ی فروهر در تخت جمشید یا آتشکده‌های زرتشتی یزد و کرمان را جست‌وجو کنید؛ این‌ها نزدیک‌ترین بازنمایی بصری به باور زرتشتیان از حضور الهی هستند.

صفات و ویژگی‌های اهورا مزدا

طبق آموزه‌های زرتشت، اهورا مزدا خالقی یکتا، ناپیدا، جاودانه و نیکوکار است. از دید زرتشتیان، این خدای متعال از صفاتی چون دانایی مطلق، راستی، مهر، خرد و پاکی برخوردار است. طبق تعریف دانشنامه‌ی بریتانیکا، اهورا مزدا سراسر دانا، بخشنده، غیرفریبنده و آفریننده‌ی هر آنچه نیک است تلقی می‌شود. او در برابر انگره‌مینو (اهریمن)، نیروی ویرانگر و دروغ‌ پرداز، قرار دارد.

بر پایه‌ی آموزه‌های زرتشت، اهورا مزدا دو روح دوقلو آفرید: سپنتا مینیو (روان نیک‌اندیش که راستی، روشنایی و زندگی را برمی‌گزیند) و انگره‌مینو (روان ویرانگر که فریب، تاریکی و مرگ را برمی‌گزیند). این کشمکش میان دو روح، اساس تاریخ جهان را در جهان‌بینی زرتشتی شکل می‌دهد و درست همان انتخابی است که انسان هر روز میان نیکی و بدی با آن روبه‌روست.

امشاسپندان: یاوران اهورا مزدا

در آیین زرتشتی، صفات الهی اهورا مزدا در قالب موجوداتی معنوی به نام امشاسپندان (Amesha Spentas) تجلی می‌یابند. این شش موجود مینوی، هرکدام نماینده‌ی یکی از جنبه‌های آفرینش نیک هستند و در کنار اهورا مزدا، جهان را از گزند اهریمن محافظت می‌کنند:

نام اوستایی	ترجمه	معنا
اَشه (Asha)	راستی	نظم کیهانی و حقیقت مطلق
وهومَن (Vohu Manah)	اندیشه‌ی نیک	خرد برتر و نیت پاک
خشتَره (Khshathra)	شهریاری آرمانی	حکومت عادلانه‌ی الهی
سپنتا آرمَیتی (Spenta Armaiti)	فروتنی	عشق، فداکاری، پیوند با زمین
هَئوروَتات (Haurvatat)	کمال	تندرستی و تمامیت
اَمرِتات (Ameretat)	جاودانگی	بقا و زندگی ابدی

جشن خردادگان، که هر ساله در روز ششم خرداد ماه در گاه‌شمار زرتشتی برگزار می‌شود، در واقع بزرگداشت امشاسپند «خرداد» (هئوروتات) است؛ نمادی از تندرستی و کمال.

اهورا مزدا در اوستا و گاتاها

در کتاب مقدس زرتشتیان، اوستا، بخشی به‌نام گاتاها کهن‌ترین و مقدس‌ترین سرودهاست؛ سروده‌هایی که به‌ طور مستقیم به خود زرتشت نسبت داده می‌شوند. در این سرودهای شعرگونه، زرتشت گفت‌وگوهایی درونی و عرفانی با اهورا مزدا دارد و مفاهیمی چون راستی، آزادی اراده و مسئولیت اخلاقی انسان را از او می‌آموزد. این متون، پایه‌ی الهیات و عرفان زرتشتی به شمار می‌روند.

بر اساس گزارش دانشنامه‌ی معتبر ایرانیکا iranica یکی از کتیبه‌های داریوش بزرگ در نقش رستم اهورا مزدا را چنین توصیف می‌کند:

“A great god is Ahuramazda, who created this earth, who created yonder sky”

“بزرگ است خدایی چون اهورا مزدا، که این زمین را آفرید، که آن آسمان را آفرید”

به شما پیشنهاد میشود بعد از مطالعه این مطلب نگاهی به 13 پادشاه ایران بیندازید

نبرد اهورا مزدا و اهریمن: خیر در برابر شر

در جهان‌بینی زرتشتی، نبرد میان اهورا مزدا (نور) و اهریمن (تاریکی) اساس هستی است. اما در این میان، انسان صرفاً تماشاگر نیست؛ او با اراده‌ی آزاد خود می‌تواند سمت راستی یا دروغ را برگزیند، و همین اختیار انسانی یکی از مهم‌ترین وجوه تمایز آیین زرتشت با بسیاری از ادیان باستانی دیگر است. سه اصل اخلاقی بنیادین آیین زرتشت، که هنوز هم در فرهنگ ایرانی زنده است، این‌هاست:

• پندار نیک
• گفتار نیک
• کردار نیک

این سه اصل، که به فارسی محاوره هنوز هم به شکل «فکر خوب، حرف خوب، عمل خوب» شنیده می‌شود، چکیده‌ای از کل نظام اخلاقی زرتشتی است: انسان با انتخاب آگاهانه‌ی خود، در طرف اهورا مزدا یا در طرف اهریمن می‌ایستد.

نمادها و آیین‌های مقدس اهورا مزدا

آتش مقدس یکی از مهم‌ترین نمادهای دینی زرتشتیان است که نماینده‌ی نور، انرژی و حضور اهورا مزدا محسوب می‌شود؛ به همین دلیل زرتشتیان را گاهی به اشتباه «آتش‌پرست» می‌خوانند، در حالی‌که آن‌ها آتش را نمی‌پرستند بلکه آن را نماد پاکی و حضور الهی می‌دانند. دیگر نمادهای مهم عبارت‌اند از:

• فروهر: نماد روان انسان و راه درست زندگی
• آب: نشانه‌ی طهارت و پاکی
• زمین: نماد مادر و منبع حیات

نمازهای روزانه‌ی زرتشتیان رو به‌سوی نور (آتش یا خورشید) انجام می‌شود و آیین‌هایی مانند شست‌وشو با آب، در پاکیزگی جسم و جان اهمیت زیادی دارند.

اهورا مزدا در تاریخ ایران باستان

در دوران هخامنشیان، اهورا مزدا خدای رسمی امپراتوری بود. پادشاهانی چون کوروش بزرگ و به‌ویژه داریوش کبیر در کتیبه‌های خود بارها از او یاد کرده‌اند. مشهورترین این کتیبه‌ها، کتیبه‌ی بیستون است که داریوش در آن مشروعیت پادشاهی خود را مستقیماً به یاری اهورا مزدا نسبت می‌دهد. بر پایه‌ی ترجمه‌های شناخته‌شده‌ی این کتیبه، داریوش می‌گوید که به خواست اهورا مزدا شاه شده و اهورا مزدا فرمانروایی را به او بخشیده است.

نکته‌ی تاریخی جالب این است که کتیبه‌ی بیستون، که در ارتفاعی بیش از ۱۰۰ متری یک صخره در غرب ایران (نزدیک کرمانشاه امروزی) حکاکی شده، نه‌تنها یک سند دینی، بلکه یکی از مهم‌ترین اسناد رمزگشایی خط میخی در تاریخ باستان‌شناسی جهان است؛ دانشمندی به‌نام هنری راولینسون در سده‌ی نوزدهم میلادی با بالا رفتن از صخره و رونویسی از متن آن، کلید رمزگشایی زبان‌های فارسی باستان، ایلامی و بابلی را به دست داد.

در دوره‌ی ساسانیان نیز آیین زرتشتی دین رسمی کشور شد و جایگاه اهورا مزدا، که در پهلوی «اورمزد» خوانده می‌شد، به اوج خود رسید. پس از ورود اسلام به ایران، بسیاری از زرتشتیان یا به تدریج دین خود را تغییر دادند یا به هند مهاجرت کردند و جامعه‌ای به‌نام «پارسیان هند» را شکل دادند که تا امروز هم فعال است. با این حال، جامعه‌ای کوچک ولی زنده از زرتشتیان همچنان در ایران، به‌ویژه در یزد، کرمان و تهران، باور به اهورا مزدا را حفظ کرده‌اند و امروز، در سال ۱۴۰۵ خورشیدی، همچنان آیین‌ها و جشن‌های خود مانند خردادگان، مهرگان و نوروز را برگزار می‌کنند.

کتیبه‌ی بیستون تنها یک سند دینی یا سیاسی برای اثبات مشروعیت داریوش بزرگ نبود؛ ارزش آن برای تاریخ علم بسیار فراتر از این می‌رود. این کتیبه‌ی سه‌زبانه، که در دل کوهی مقدس در غرب ایران حکاکی شده، امروز از سوی نهادهای بین‌المللی میراث فرهنگی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اسناد باستان‌شناسی جهان شناخته می‌شود. سازمان یونسکو، در توصیف رسمی خود از این سایت میراث جهانی، بر نقش بی‌بدیل این کتیبه در گشودن راه به‌سوی شناخت تمدن‌های باستانی تأکید کرده است.

همانطور که در وبسایت unesco نقل شده:

“value for Assyriology comparable to that of the Rosetta Stone for Egyptology”

“ارزشی برای آشورشناسی داشت، قابل‌قیاس با ارزش سنگ رزتا برای مصرشناسی”

اهورا مزدا در قرآن و ادیان ابراهیمی

بسیاری از مفاهیم بنیادین آیین زرتشتی، به‌ویژه در پیوند با اهورا مزدا، در ادیان ابراهیمی—یهودیت، مسیحیت و اسلام—بازتاب یافته‌اند. از جمله می‌توان به این موارد اشاره کرد: باور به خدای یگانه، وجود موجودات فرابشری مانند فرشتگان، دوزخ و بهشت به‌عنوان نتیجه‌ی اعمال انسان، رستاخیز و داوری نهایی، و باور به ظهور یک منجی موعود (سوشیانت در آیین زرتشت).

در یهودیت: در دوران اسارت یهودیان در بابل و سپس آزادی آن‌ها به دست کوروش بزرگ در سال ۵۳۹ پیش از میلاد، یهودیان برای مدتی طولانی زیر حکومت هخامنشیان زندگی کردند و با آموزه‌های زرتشتی آشنا شدند. مری بویس، یکی از برجسته‌ترین پژوهشگران تاریخ آیین زرتشت، معتقد بود این آیین تأثیری عمیق بر شکل‌گیری باورهای پسابابلی یهودیت درباره‌ی رستاخیز مردگان و جهان پس از مرگ گذاشته است. البته باید صادقانه گفت این موضوع در میان پژوهشگران دین‌شناسی هنوز محل بحث است؛ برخی محققان دیگر مانند لستر گرابی معتقدند شباهت‌های این دو دین را نمی‌توان به‌طور قطعی نتیجه‌ی وام‌گیری مستقیم دانست و ممکن است ریشه در تحول درونی خود سنت یهودی هم داشته باشد.

در مسیحیت: مسیحیت به‌عنوان دینی توحیدی، بسیاری از مفاهیم اخلاقی و کیهانی خود را با آیین زرتشتی مشترک دارد؛ از جمله ایده‌ی پیکار نهایی میان خیر و شر، داوری روز واپسین، و نجات به دست یک منجی. برخی پژوهشگران به پیوندهای ممکن میان آموزه‌های زرتشتی و عرفان یهودی-مسیحی متأخر اشاره کرده‌اند، هرچند این هم یک نظریه‌ی علمی است، نه یک واقعیت قطعی و اجماعی.

در اسلام: قرآن کریم به شکل مستقیم به زرتشت یا اهورا مزدا اشاره نمی‌کند، اما در قرآن از گروهی به‌نام «مجوس» (زرتشتیان) نام برده شده که در کنار اهل کتاب قرار می‌گیرند. مفاهیمی مانند یکتاپرستی مطلق، حسابرسی اعمال در قیامت، حضور فرشتگان مأمور، بهشت و جهنم، و تصویر «نور» به‌عنوان نماد هدایت الهی، با آموزه‌های زرتشتی هم‌پوشانی‌هایی دارند. برخی اسلام‌پژوهان تأثیر فرهنگی و دینی ایران پیش از اسلام را بر شکل‌گیری برخی ساختارهای معنایی فرهنگ اسلامی در ایران بررسی کرده‌اند، بی‌آنکه ادعا کنند این تأثیر مستقیم بر متن قرآن بوده است؛ این نکته مهمی است که نباید با هم اشتباه گرفته شوند.

به شما پیشنهاد میشود نگاهی به مطلب اهورا مزدا در معماری بیندازید

جشن‌های زرتشتی و ارتباط آن‌ها با اهورا مزدا

ارتباط اهورا مزدا با زندگی روزمره‌ی زرتشتیان تنها در کتاب‌های مقدس خلاصه نمی‌شود؛ این پیوند در قالب جشن‌ها و آیین‌های سالانه هم زنده نگه داشته می‌شود. هرکدام از این جشن‌ها معمولاً به بزرگداشت یکی از امشاسپندان، یعنی یکی از جلوه‌های صفات اهورا مزدا، اختصاص دارد. برای نمونه، جشن خردادگان، بزرگداشت امشاسپند «خرداد» و نماد تندرستی و کمال است. جشن مهرگان، بزرگداشت ایزد مهر و پیوند دوستی و پیمان است. نوروز هم که امروز جشن ملی همه‌ی ایرانیان است، در باور زرتشتی روز آفرینش جهان توسط اهورا مزدا دانسته می‌شود. برگزاری این جشن‌ها، حتی امروز در سال ۱۴۰۵ خورشیدی، نشان می‌دهد چگونه باور به اهورا مزدا، هزاران سال پس از پیدایش آیین زرتشت، همچنان در دل تقویم و فرهنگ ایرانی جریان دارد.

جمع‌بندی

اهورا مزدا فراتر از یک ایزد یا خدای باستانی است؛ او نماینده‌ی اندیشه‌ای است که خرد، راستی، اختیار و اخلاق را در بنیاد خود دارد. آموزه‌های او نه‌تنها بر تاریخ ایران، بلکه به گفته‌ی بسیاری از پژوهشگران دین‌شناسی، بر شکل‌گیری بخشی از باورهای ادیان بزرگ جهان هم اثر گذاشته‌اند. از کتیبه‌های هخامنشی گرفته تا سفره‌ی هفت‌سین نوروز و جشن خردادگان امروزی، حضور اهورا مزدا در فرهنگ ایرانی هرگز به‌طور کامل رنگ نباخته است. در جهانی که هنوز هم با کشمکش میان خیر و شر روبه‌روست، پیام ساده‌ی زرتشت از زبان اهورا مزدا پندار نیک، گفتار نیک، کردار نیک همچنان می‌تواند راهنمایی روشن برای زندگی امروز باشد.

سوالات متداول

اهورا مزدا کیست؟
اهورا مزدا خدای یگانه و خردمند در آیین زرتشت است؛ آفریننده‌ی جهان و نماد نور، راستی و نیکی مطلق.

آیا اهورا مزدا انسان بوده است؟
خیر. اهورا مزدا هرگز شکل انسانی نداشته است. این زرتشت، پیامبر این آیین، بود که انسان بود و پیام اهورا مزدا را به مردم می‌رساند.

معنای نام اهورا مزدا چیست؟
«اهورا» یعنی سرور یا ایزد، و «مزدا» یعنی خرد و دانایی؛ روی‌هم به‌معنای «خداوند دانا» یا «خرد مقدس».

خدای دانا در آیین زرتشت به چه کسی گفته می‌شود؟
همان اهورا مزداست؛ لقب «خدای دانا» ترجمه‌ی مستقیم نام اوستایی اوست.

تصویر یا عکس اهورا مزدا کجا پیدا می‌شود؟
از او تصویر انسان‌گونه‌ای در دست نیست؛ نزدیک‌ترین نمادهای بصری، نگاره‌ی فروهر در تخت جمشید و آتش مقدس در آتشکده‌هاست.