جشن میانه پاییز که در منابع کهن ایران زمین با نام گاهنبار ایاثرم آمده است، از جمله کهنترین و برجستهترین جشنهای ششگانه زرتشتیان به شمار میرود. این آیین ریشه در باورها و سنتهای نیاکان دارد و هنوز هم در برخی مناطق زرتشتینشین ایران زنده نگه داشته میشود. این جشن که آن را «پاییزانه» نیز میخوانند، جلوهای از پیوند انسان ایرانی با طبیعت و چرخههای هستی است و به شکرانه دسترنج کشاورزان و نعمتهای خداوند برگزار میشد.
در جهانبینی ایرانیان باستان، برپایی جشنها بخشی جداییناپذیر از زندگی بود. این آیینها نهتنها ستایش آفرینش و طبیعت، بلکه یادآور نقش انسان در هماهنگی با جهان هستی بودند. تقویم ایرانی بر اساس همین جشنها شکل میگرفت و همچون حلقههای زنجیر به هم پیوسته بود. به همین دلیل، جابهجایی یا حذف یکی از آنها میتوانست نظم کل سال را به هم بریزد.
از میان شش گاهنبار اصلی، گاهنبار چهارم یا ایاثرم همان جشن میانه پاییز است که به خلقت گیاهان اختصاص دارد.
| تقویم | تاریخ | توضیحات |
|---|---|---|
| شمسی | ۱۵ آبان | میانه پاییز، روز برگزاری جشن ایاثرم |
| میلادی | ۶ نوامبر | برابر با ۶ نوامبر هر سال (در سالهای کبیسه ممکن است یک روز جابهجا شود) |
| قمری (هجری) | حدود ۱۳ یا ۱۴ ربیعالثانی | تاریخ قمری بهصورت ثابت نیست و بسته به سال متغیر است |
معنای گاهنبار و جایگاه ایاثرم
واژه «گاهنبار» ترکیبی است از «گاه» به معنای زمان و «بار» به معنای ثمر و نتیجه. بنابراین، گاهنبار به معنای «هنگام به بار نشستن» یا «زمان حاصل» است. این آیین از روزگار بسیار کهن ریشه گرفته و برخی آن را به جمشید شاه در اساطیر نسبت میدهند.
در باور زرتشتی، آفرینش جهان در شش مرحله یا شش زمان رخ داده و هر بار بخشی از هستی شکل گرفته است. برای هر یک از این شش مرحله، جشنی پنجروزه برپا میشود؛ چهار روز نخست به آمادهسازی و پذیرایی میگذرد و روز پنجم، روز اوج مراسم و پایان خلقت آن بخش است.
شش گاهنبار چنیناند:
- میدیوزرم: آفرینش آسمان (۱۵ اردیبهشت).
- میدیوشم: آفرینش آب (۱۵ تیر).
- پیتیگشیم: آفرینش زمین (۳۰ یا ۳۱ شهریور).
- ایاثرم: آفرینش گیاه (۱۵ آبان).
- میدیارم: آفرینش جانوران (۲۰ دی).
- همسپتمیدیم: آفرینش انسان (پایان سال و اعتدال بهاری).
بر این اساس، گاهنبار ایاثرم چهارمین جشن سالانه است و یادآور زمانی است که خداوند گیاهان را در زمین پدید آورد.
نام و زمان برگزاری جشن
نام اوستایی این جشن «ایاثرمه» یا «ایاسریمه» است که معنای آن «آغاز سرما» یا «شروع سرمای پاییز» است.
تاریخ جشن
تاریخ شناختهشده امروز برای برگزاری آن، ۱۵ آبانماه است که درست در میانه فصل پاییز قرار دارد. با این حال، در منابع مختلف اختلافاتی دیده میشود:
- برخی اسطورهها تاریخ آن را ۳۰ مهرماه (روز ۲۱۰ سال) دانستهاند.
- بر اساس گاهشمار باستانی، این گاهنبار از روز اشتاد ایزد تا انارام ایزد در ماه مهر (۲۰ تا ۲۵ مهر امروزی) ادامه داشته است.
- برخی دیگر روز آفرینش گیاه را ۲۵ مهرماه ثبت کردهاند.
- در برخی اسناد، روز ۲۱۶ سال (۳۰ مهر) روز اصلی جشن آمده است.
با وجود این روایتها، در میان زرتشتیان امروز، تاریخ ۱۵ آبان به عنوان روز رسمی جشن میانه پاییز پذیرفته شده است.
پیوند با زندگی مردم
این جشن از نظر طبیعی و اقتصادی ارتباط تنگاتنگی با زندگی روزمره مردمان کشاورز و دامدار داشت.
- در این زمان هوا سردتر میشد و زمستان نزدیک بود.
- چوپانان گلهها را از مراتع تابستانی به چراگاههای زمستانی بازمیگرداندند.
- خانوادهها برای گذر از زمستان تدارک میدیدند؛ ذخیرهسازی و خشککردن خوراکیها بخش مهمی از این آمادگی بود.
از همین رو، جشن ایاثرم هم جنبه شکرگزاری برای گیاهان و هم جنبه آمادگی برای سرمای پیشرو داشت.
آداب و رسوم جشن ایاثرم
مانند دیگر گاهنبارها، جشن میانه پاییز آداب ویژهای داشت که بر پایه نیکاندیشی، همبستگی و یگانگی اجتماعی شکل گرفته بود.
وظیفه دینی و همگانی
شرکت در این مراسم برای زرتشتیان یک وظیفه دینی به شمار میرفت. طبقه اجتماعی، ثروت یا جنسیت در آن نقشی نداشت؛ همه، از فقیر و غنی گرفته تا زن و مرد، در کنار هم حضور مییافتند.
هزینهها به صورت داوطلبانه تأمین میشد. هر کس به اندازه توان خود در تهیه لوازم جشن سهم داشت و اگر کسی نمیتوانست، در جشن دیگران شرکت میکرد.
مکان و زمان برگزاری
جشن پنج روز ادامه داشت و مکان آن میتوانست آتشکده، تالار عمومی یا خانههای شخصی باشد. امروز نیز در شهرهایی مانند یزد، کرمان و کرمانشاه زرتشتیان گرد هم میآیند، غذای نذری میپزند و میان نیازمندان پخش میکنند.
نیایش و همازوری
مراسم با نیایش به درگاه اهورامزدا آغاز میشد. موبدان بخشی از اوستا، بهویژه یسنا را میخواندند که به آن واج یشت میگفتند. در این هنگام، شرکتکنندگان دست در دست هم قرار میدادند؛ حرکتی که نماد همازوری یا همپیمانی و اتحاد بود.
این سنت، در برابر سختیهای طبیعی و اجتماعی همچون خشکسالی و زلزله، نیروی امید و پایداری به مردم میبخشید.
سفره گاهنبار و نمادهای آفرینش
پس از نیایش، سفرهای بزرگ پهن میشد که همه از آن سهم داشتند. بر این سفره نمادهایی قرار میگرفت که هر کدام به بخشی از آفرینش مربوط بود.
نمادهای اصلی
- چراغ روغنی و مجمر آتش: نماد آتش و گاهنبار نخست.
- ظروف مسی: نشانه فلزات و گاهنبار سوم.
- میوه: یادآور زمین و برکت آن. خود سفره نیز نماد زمین بود.
- آب: نماد خرداد و نگهبان آبها.
- گیاهان همیشهسبز (مورد و سرو): نشانه امرداد و جاودانگی گیاهان.
- شیر و تخممرغ: نماد جانوران سودمند و گاهنبار پنجم.
خوراکیها
- نانهای سنتی مانند کماج و نان روغنی، برای برکت زندگی.
- برنج و خورش ساده، که با خواندن اوستا متبرک میشد.
- خشکبار و غذاهایی که در پایان میان حاضران تقسیم میگردید.
نیکوکاری و بخشش
یکی از ارکان گاهنبارها، دهش و یاری به نیازمندان بود. پس از پایان مراسم، باقیمانده خوراکیها میان فقرا تقسیم میشد یا برایشان فرستاده میشد.
به این ترتیب، جشن ایاثرم تنها یک آیین مذهبی نبود، بلکه فرصتی برای همدلی، یاریرسانی و تقویت پیوندهای اجتماعی نیز به شمار میرفت.
میراث ماندگار
هرچند امروزه بسیاری از این جشنها رونق گذشته را ندارند، اما همچنان بخشی ارزشمند از میراث فرهنگی ایراناند. جشن میانه پاییز یادآور آن است که نیاکان ما چگونه با شکرگزاری، همبستگی و احترام به طبیعت، سختیهای زندگی را پشت سر میگذاشتند. این آیینها نه فقط یادگار تاریخ، بلکه چراغی برای هویت امروز ما هستند.
نتیجهگیری
جشن میانه پاییز یا گاهنبار ایاثرم، نمادی از سپاسگزاری ایرانیان باستان برای آفرینش گیاهان و فرصتی برای همبستگی و نیکوکاری بود. این آیین نشان میدهد که نیاکان ما طبیعت را سرچشمه زندگی میدانستند و با اتحاد و دهش، سختیهای زمستان را پشت سر میگذاشتند. احیای چنین جشنهایی امروز نیز میتواند الهامبخش پاسداشت طبیعت و تقویت پیوندهای اجتماعی باشد.
