۱۲ مهر ۱۳۳۶. در تقویم جهانی آن روز ۴ اکتبر ۱۹۵۷ بود. در بیابان های قزاقستان امروزی موشکی از زمین کنده شد و دقایقی بعد کره ای فلزی به قطر ۵۸ سانتی متر، با چهار آنتن بلند، دور زمین می چرخید. نامش «اسپوتنیک ۱» بود و فقط یک کار می کرد: سیگنال رادیویی بوق مانندی به زمین می فرستاد. با همین بوق های ساده، «عصر فضا» آغاز شد.
ده سال بعد، در ۱۸ مهر ۱۳۴۶، پیمانی بین المللی اجرایی شد که نخستین قاعدهٔ بازی در فضا را نوشت. سازمان ملل این دو تاریخ را کنار هم گذاشت و هر سال ۴ تا ۱۰ اکتبر (۱۲ تا ۱۸ مهر) را «هفته جهانی فضا» نامید. امروز هزاران رویداد در بیش از صد کشور برای این هفته ثبت می شود.
در این مقاله می خوانید هفته جهانی فضا دقیقاً چیست، چرا این تاریخ انتخاب شد و موضوع ۲۰۲۶ یعنی «انقلاب موشکی» چه معنایی دارد. جای ایران را در این ماجرا هم می بینیم، از رصدخانهٔ مراغه تا ماهواره های امروز. در پایان هم ۱۰ ایدهٔ عملی برای جشن گرفتن این هفته در مدرسه، دانشگاه، خانه یا کسب وکارتان دارید.
هفته جهانی فضا چیست؟
هفته جهانی فضا بزرگ ترین رویداد سالانهٔ فضایی روی زمین است؛ مدرسه ها، آژانس های فضایی، موزه ها، باشگاه های نجوم و خانواده ها در آن برای جشن گرفتن دستاوردهای بشر در فضا و الهام بخشی به نسل بعدی دور هم جمع می شوند. هدفش ساده است: فضا را از دنیای دور و دست نیافتنیِ دانشمندان به زندگی مردم عادی نزدیک کند.
عددها اندازهٔ این رویداد را نشان می دهند. در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۵۰ هزار فعالیت در ۱۰۲ کشور ثبت شد، یعنی بیشترین مشارکت در تاریخ این هفته.
این هفته را یک آژانس دولتی اداره نمی کند. انجمن هفته جهانی فضا نهادی غیردولتی و غیرانتفاعی است و هماهنگ کننده های ملی در بیش از ۵۰ کشور دارد. این انجمن با پشتیبانی دفتر امور فضای ماورای جو سازمان ملل کار می کند. هر سال هم هیئت مدیرهٔ انجمن با هماهنگی همین دفتر، موضوع سالانهٔ هفته را انتخاب می کند.
جذاب ترین ویژگی این رویداد باز بودن آن است. به گفتهٔ برگزارکنندگان، هر فعالیت مرتبط با فضا در این هفته، فارغ از اندازه، قالب و مکان، حساب می شود؛ از درس علوم و پرتاب موشک مدلی تا شب رصد و ماراتن فیلم های فضایی. پس لازم نیست آژانس فضایی یا دانشگاه بزرگی باشید. یک معلم، یک مادر یا یک کتاب فروشی محلی هم می تواند بخشی از این ماجرا باشد.
تاریخ هفته جهانی فضا؛ چرا ۴ تا ۱۰ اکتبر؟
هفته جهانی فضا هر سال از ۴ تا ۱۰ اکتبر برگزار می شود. در تقویم ایرانی این بازه معمولاً ۱۲ تا ۱۸ مهر است و در سال ۱۴۰۵ دقیقاً همین طور است. در سال های کبیسه ممکن است یک روز جابه جا شود. این یعنی هفته جهانی فضا با ماه های اول سال تحصیلی ایران هم زمان است و برای مدرسه ها فرصت خوبی برای برنامه های علمی ایجاد می کند.
دو سر این بازه دو اتفاق تاریخی است. ۴ اکتبر ۱۹۵۷ (۱۲ مهر ۱۳۳۶) آغاز عصر فضا با پرتاب اسپوتنیک توسط اتحاد شوروی بود و ۱۰ اکتبر ۱۹۶۷ (۱۸ مهر ۱۳۴۶) روز اجرایی شدن پیمان فضای ماورای جو سازمان ملل.
به زبان ساده، سازمان ملل هفته ای را انتخاب کرده که از «نخستین گام فنی» تا «نخستین چارچوب حقوقی» فضا را در بر بگیرد: یک سر ماجرا مهندسی است و سر دیگرش قانون و همکاری.
تاریخچه هفته جهانی فضا؛ از یونیسپیس ۳ تا امروز
ریشهٔ رسمی هفته جهانی فضا به سال ۱۳۷۸ برمی گردد. سومین کنفرانس سازمان ملل دربارهٔ کاوش و استفادهٔ صلح آمیز از فضا از ۱۹ تا ۳۰ ژوئیهٔ ۱۹۹۹ در وین برگزار شد. دستاورد اصلی آن کنفرانس سندی بود با عنوان «هزارهٔ فضا: اعلامیهٔ وین دربارهٔ فضا و توسعهٔ انسانی». مجمع عمومی سازمان ملل این سند را تأیید کرد و ۴ تا ۱۰ اکتبر را «هفته جهانی فضا» اعلام کرد.
تاریخ دقیق این تصمیم ۶ دسامبر ۱۹۹۹ (۱۵ آذر ۱۳۷۸) است و قطعنامه اش با شمارهٔ ۵۴/۶۸ ثبت شده. متن گزارش کمیتهٔ استفادهٔ صلح آمیز از فضا نشان می دهد این قطعنامه هفته جهانی فضا را برای جشن گرفتن سالانه در سطح بین المللی تعیین کرده است. همان کمیته در سال ۲۰۰۰ برنامهٔ برگزاری هفته را هم بررسی کرد.
از آن زمان، اجرای ایده بیشتر دست مردم و نهادهای مدنی بوده است. انجمن هفته جهانی فضا هماهنگی را به عهده دارد و در هر کشور هماهنگ کنندگان ملی و داوطلبان محلی برنامه ها را برگزار می کنند. نتیجه این شده که آنچه با یک قطعنامه شروع شد، امروز یک جنبش جهانی است.
اسپوتنیک ۱؛ جرقهٔ ماجرا
برای فهمیدن معنای هفته جهانی فضا باید به شب ۴ اکتبر ۱۹۵۷ برگردیم. اسپوتنیک ۱ ماهواره ای بسیار ساده بود:
- کره ای فلزی و صیقلی به قطر ۵۸ سانتی متر با چهار آنتن رادیویی.
- جرم پرتاب ۸۳٫۶ کیلوگرم و زمان هر دور گردش حدود ۹۶٫۲ دقیقه.
- نامش یعنی «همسفر» یا «همراه». واژهٔ روسی «اسپوتنیک» در بافت نجومی به معنای ماهواره است و معنای دیگرش همسفر است.
جالب است که در محل پرتاب، یعنی بایکونور، تاریخ محلی آن لحظه ۵ اکتبر بود. اما پرتاب در ساعت ۱۹:۲۸ به وقت جهانی در ۴ اکتبر انجام شد. به همین دلیل دنیا ۴ اکتبر را سالگرد آغاز عصر فضا می داند.
عمر اسپوتنیک کوتاه بود. باتری فرستندهٔ آن تا ۲۶ اکتبر ۱۹۵۷ دوام آورد. ماهواره حدود ۹۲ روز پس از پرتاب، در ۴ ژانویهٔ ۱۹۵۸، پس از حدود ۱۴۰۰ دور گردش در جو سوخت. اما اثرش ماندگار شد. آمریکا غافلگیر شد و به ویژه پس از آن در سال ۱۹۵۸ ناسا تأسیس شد. یک ماه بعد هم اسپوتنیک ۲ پرتاب شد و لایکا، سگی که نخستین موجود زنده در مدار بود، را با خود برد. در کمتر از چهار سال، یوری گاگارین (۱۲ آوریل ۱۹۶۱) نخستین انسانِ در مدار شد.
درس اسپوتنیک این است که گاهی یک دستاورد کوچک می تواند مسیر علم و سیاست یک نسل را عوض کند. همین پیام امروز هم برای دانش آموزی که پشت میز کلاس نشسته، صادق است.
پیمان فضای ماورای جو؛ ریشهٔ حقوقی هفته جهانی فضا
روز دوم هفته جهانی فضا، ۱۰ اکتبر، سالگرد اجرایی شدن «پیمان فضای ماورای جو» است. این پیمان ۲۷ ژانویهٔ ۱۹۶۷ برای امضا گشوده شد و ۱۰ اکتبر همان سال اجرایی شد. نام رسمی اش طولانی است: «پیمان اصول حاکم بر فعالیت دولت ها در کاوش و استفاده از فضای ماورای جو، از جمله ماه و دیگر اجرام آسمانی».
اصول اصلی آن را می شود در چند جمله خلاصه کرد. کاوش و استفاده از فضا باید به نفع همهٔ کشورها باشد و برای همهٔ دولت ها آزاد است. هر دولتی مسئول فعالیت های ملی خود در فضا است، چه دولتی باشند چه غیردولتی. همچنین طرف های پیمان متعهد شده اند اجسام حامل سلاح هسته ای را در مدار زمین، روی ماه یا اجرام آسمانی قرار ندهند.
موضوع هفته جهانی فضا ۲۰۲۶؛ انقلاب موشکی
هر سال یک موضوع محوری برای این هفته انتخاب می شود. موضوع ۲۰۲۶ «انقلاب موشکی» است. این موضوع بررسی می کند موشک ها چگونه دسترسی به فضا را تغییر داده اند و مردم در همه جا چگونه می توانند با فعالیت های ساده موشکی مشارکت کنند.
چرا «انقلاب»؟ چون پرتاب به فضا از چند برنامهٔ دولتی به اکوسیستمی متنوع و پررشد از شرکت های تجاری، موشک های بازگشت پذیر و بازیگران جدید فضایی تبدیل شده است. برگزارکنندگان می گویند کاهش قیمت پرتاب و دسترسی گسترده تر باعث شده کاربردهای تازه ای برای فضا ظهور کند.
اگر به عقب نگاه کنیم، مسیر موشک ها شگفت انگیز است:
- ۱۹۰۳: کنستانتین تسیولکوفسکی، معلم روسی، معادلات اصلی سفر موشکی را منتشر کرد. این معادله هنوز پایهٔ طراحی موشک هاست.
- ۱۹۲۶: رابرت گدارد در آمریکا نخستین موشک سوخت مایع جهان را پرواز داد.
- ۱۹۵۷: موشک آر-۷ شوروی که از یک موشک قاره پیما ساخته شده بود، اسپوتنیک را به مدار برد.
- ۲۰۱۵: شرکت اسپیس ایکس برای نخستین بار طبقهٔ اول یک موشک مداری را سالم به زمین بازگرداند و عصر بازگشت پذیری آغاز شد.
هفته جهانی فضا و ایران؛ از رصدخانه مراغه تا ماهواره های امروز
رابطهٔ ایرانیان با آسمان بسیار قدیمی تر از عصر موشک است.
ستاره شناسان قدیم. عبدالرحمن صوفی رازی (۹۰۳ تا ۹۸۶ میلادی) در کتاب «صورالکواکب الثابته» (۹۶۴ میلادی) اندرومدا را به عنوان «ابر کوچک» ثبت کرد. این نخستین اشارهٔ مکتوب به کهکشانی غیر از راه شیری است. هزار سال بعد، همین «لکهٔ ابری» با تلسکوپ های مدرن عکس برداری می شود.
رصدخانهٔ مراغه. ساخت رصدخانهٔ مراغه از ۱۲۵۹ میلادی به سرپرستی خواجه نصیرالدین طوسی آغاز شد و سه تا پنج سال طول کشید. این رصدخانه در استان آذربایجان شرقی امروزی بود و دانشمندان زیادی را گرد هم آورد.
نخستین ماهواره. برای ایرانِ امروز دو تاریخ را باید از هم جدا کرد:
- ۵ آبان ۱۳۸۴ (۲۷ اکتبر ۲۰۰۵): نخستین ماهوارهٔ ایران، «سینا-۱»، با موشک روسی کازموس-۳ام پرتاب شد. این ماهواره را پیمانکاران خارجی ساخته و پرتاب کرده بودند و ایران کشور ۴۳ام دارندهٔ ماهواره شد.
- ۱۴ بهمن ۱۳۸۷ (۲ فوریهٔ ۲۰۰۹): ماهوارهٔ «امید»، نخستین ماهوارهٔ ایرانی بود که با موشک ساخت خود کشور (سفیر) به مدار رفت و ایران را نهمین کشور با توان پرتاب بومی کرد. امید حدود ۲۷ کیلوگرم وزن داشت و به شکل مکعبی ۴۰ سانتی متری بود.
به همین دلیل شورای فرهنگ عمومی در ۱ اردیبهشت ۱۳۸۸ سالروز پرتاب امید یعنی ۱۴ بهمن را «روز ملی فناوری فضایی» نامید. همان سال، در ۱۴ بهمن ۱۳۸۸ کاوشگر ۳ با یک موش صحرایی، دو لاک پشت و چند کرم به فضای زیرمداری رفت و سالم بازگشت.
نتیجه: ایران دو مناسبت فضایی دارد. ۱۴ بهمن روز ملی ما و ۱۲ تا ۱۸ مهر هفتهٔ جهانی همهٔ مردم دنیا. اولی دستاوردهای خودمان را جشن می گیرد و دومی ما را به جامعهٔ جهانی علاقه مندان فضا وصل می کند.
فناوری فضایی در زندگی روزمره
شاید فکر کنید فضا فقط به فضانوردان و موشک ها مربوط است، اما هر روز از آن استفاده می کنید:
- مسیریابی: وقتی برنامهٔ نقشهٔ گوشی تان را باز می کنید، از ماهواره های ناوبری استفاده می کنید. بدون آن ها مسیریابی و تاکسی اینترنتی شکل امروز را نداشت.
- پیش بینی هوا: تصاویر ماهواره ای ابرها و طوفان، پایهٔ پیش بینی های هواشناسی اند و در هشدار دربارهٔ سیل و گرد و غبار نقش دارند.
- کشاورزی و آب: همان طور که دیدیم، ماهواره های جدید ایرانی برای کشاورزی و مدیریت منابع آب طراحی شده اند. در کشوری با بحران آب، دیدن وضعیت دریاچه ها، سدها و زمین های کشاورزی از بالا بسیار ارزشمند است.
- بحران ها: ماهوارهٔ امید برای پایش بلایای طبیعی و زلزله طراحی شده بود و در رویداد روز ملی فناوری فضایی سال ۱۴۰۲، سامانه هایی برای آتش سوزی، محیط زیست و پایش سطح آب معرفی شدند.
- ارتباطات: از تلویزیون ماهواره ای تا شبکه های ارتباطی دوردست، بخش بزرگی از ارتباطات جهانی از مدار می گذرد.
۱۰ ایده برای جشن گرفتن هفته جهانی فضا در ایران
برنامه هایی که پیشنهاد می کنم ساده، کم هزینه و متناسب با شرایط ایران است.
۱. رویداد خود را ثبت کنید. در سایت رسمی هفته جهانی فضا می توانید فعالیتتان را روی نقشهٔ جهانی ثبت کنید. برگزارکنندگان از همه دعوت کرده اند فعالیت های خود را به نقشهٔ رسمی اضافه کنند.
۲. موشک آبی بسازید. یک بطری پلاستیکی ۱٫۵ لیتری، چند بال کاغذی یا مقوایی و یک پمپ دوچرخه کافی است. بطری را حدود یک سوم از آب پر کنید، هوا پمپ کنید و رها کنید. نکات ایمنی: فقط در فضای باز و دور از جمعیت؛ با نظارت بزرگسال؛ عینک محافظ؛ هرگز موشک را به سمت آدم ها نشانه نگیرید؛ و از مواد منفجره یا سوخت استفاده نکنید. این پروژه با موضوع ۲۰۲۶ کاملاً هماهنگ است.
۳. منظومهٔ شمسی را با مقیاس بسازید. اگر زمین را یک سانتی متر در نظر بگیرید، خورشید حدود ۱۰۹ سانتی متر قطر دارد و در فاصلهٔ حدود ۱۱۷ متری است. این تمرین را می توانید در حیاط مدرسه انجام دهید؛ دانش آموزان معمولاً با دیدن فاصله ها حیرت می کنند.
۴. شب رصد برگزار کنید. یک تلسکوپ کوچک یا حتی دوربین دوچشمی کافی است. اگر انجمن نجومی در شهرتان هست با آن هماهنگ کنید. جزئیات را در بخش بعدی آورده ام.
۵. ایستگاه فضایی را شکار کنید. با ابزارهای ناسا زمان عبور ایستگاه فضایی بین المللی از آسمان شهرتان را پیدا کنید. این ایستگاه مثل ستارهٔ پرنور و تندروی دیده می شود.
۶. با تصاویر ماهواره ای کار کنید. سرویس های رایگان تصاویر ماهواره ای را باز کنید و از دانش آموزان بخواهید شهر، دریاچه یا کوه محل زندگی شان را پیدا کنند. اگر دسترسی به سایتی محدود بود، از تصاویر ذخیره شده استفاده کنید.
۷. میزبان یک متخصص باشید. از یک دانشجوی هوافضا، مهندس یا عضو انجمن نجوم دعوت کنید ۲۰ دقیقه دربارهٔ کارش صحبت کند. سؤال های بچه ها بهترین بخش جلسه است.
۸. با نجوم ایرانی آشنا شوید. زندگی عبدالرحمن صوفی و خواجه نصیر را در قالب نمایش، پوستر یا کتابچه معرفی کنید. بچه ها از اینکه «اندرومدا را یک ایرانی هزار سال پیش ثبت کرده» لذت می برند.
۹. ماراتن فیلم و مستند فضایی بگذارید. ماراتن فیلم های فضایی هم یکی از فعالیت های پیشنهادی رسمی است. بعد از هر فیلم، پنج دقیقه گفت وگو دربارهٔ اینکه کدام صحنه واقعی بود و کدام تخیلی، نتیجهٔ آموزشی عالی دارد.
۱۰. داستان فضایی بنویسید. از دانش آموزان بخواهید داستانی دربارهٔ «سال ۲۰۵۰، یک ایرانی در ایستگاه فضایی» بنویسند. هم تخیل را تقویت می کند و هم زبان فارسی را درگیر علم می کند.
راهنمای رصد آسمان در هفته جهانی فضا
پاییز ایران برای رصد فصل خوبی است: هوا معمولاً صاف تر از تابستان است و شب ها زودتر شروع می شود. چند نکتهٔ کاربردی:
- از شهر دور شوید. آلودگی نوری بزرگ ترین دشمن رصد است. بسیاری از علاقه مندان نجوم برای رصد به کویر، مثل منطقهٔ مرنجاب نزدیک کاشان، می روند. اگر چنین سفری دارید، هرگز تنها نروید، آب و لباس گرم همراه ببرید (شب های کویر در پاییز سرد است) و کسی را از مسیرتان باخبر کنید.
- به چشم هایتان زمان بدهید. حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه طول می کشد تا چشم با تاریکی سازگار شود. از چراغ قرمز یا نور کم گوشی استفاده کنید.
- دوربین دوچشمی بهتر از هیچ است. با یک دوربین دوچشمی ساده، دهانه های ماه، خوشه های ستاره ای و قمرهای مشتری دیده می شود.
- از نقشهٔ آسمان استفاده کنید. یک برنامهٔ رایگان نقشهٔ دقیق آسمان را آفلاین نشان می دهد.
- به تقویم ماه نگاه کنید. ماه کامل نور آسمان را زیاد می کند و رصد ستاره های کم نور را سخت می کند.
- شهاب ها را دنبال کنید. بارش شهابی اوریونید معمولاً در نیمهٔ دوم اکتبر (اواخر مهر) به اوج می رسد. تاریخ دقیق هر سال را از تقویم نجومی چک کنید.
باورهای غلط دربارهٔ فضا
هفته جهانی فضا بهانهٔ خوبی برای اصلاح چند تصور رایج است:
«در ایستگاه فضایی گرانش وجود ندارد.» این درست نیست. در ارتفاع ایستگاه، گرانش زمین هنوز حدود ۹۰ درصد مقدار سطح زمین است. فضانوردان بی وزن می شوند چون ایستگاه و آن ها دائماً در حال سقوط آزاد به دور زمین اند، نه چون گرانش نیست.
«فضا دقیقاً از ارتفاع ۱۰۰ کیلومتری شروع می شود.» خط کارمن در ۱۰۰ کیلومتری یک قرارداد علمی و کاربردی پرکاربرد است، اما تعریف حقوقی واحدی برای مرز فضا هنوز توافق نشده و کمیتهٔ سازمان ملل هم دربارهٔ تعریف و تحدید فضا گفت وگو می کند.
«ستاره ها چشمک می زنند و سیاره ها نه.» این قاعده معمولاً برقرار است، چون سیاره ها قرص کوچکی دارند و نورشان کمتر نوسان می کند. اما در شب های پرتلاطم جوی، سیاره ها هم می لرزند. پس فقط یک راهنمای تقریبی است.
نتیجه گیری
هفته جهانی فضا یک مناسبت تقویمی ساده نیست. دو لحظهٔ تعیین کنندهٔ تاریخ بشر را به هم وصل می کند: لحظه ای که انسان توانست جسمی را به مدار برساند و لحظه ای که جهان تصمیم گرفت فضا را برای همه بخواهد. امسال با موضوع «انقلاب موشکی» دعوت شده ایم ببینیم رسیدن به فضا چگونه از امتیاز چند کشور به فرصتی برای مدرسه ها، دانشگاه ها و کسب وکارهای کوچک تبدیل می شود.
برای ایرانیان این هفته دو معنا دارد. اول، یادآوری اینکه ما از قدیم به آسمان نگاه کرده ایم، از صوفی و طوسی تا ماهواره های امروز. دوم، فرصتی برای اینکه نسل بعد را به علم، مهندسی و کنجکاوی دعوت کنیم.
سوالات متداول
هفته جهانی فضا چیست و دقیقاً چه زمانی برگزار میشود؟
هفته جهانی فضا بزرگترین رویداد سالانه فضایی در جهان است که با هدف آشنا کردن مردم عادی با دستاوردهای علمی و الهامبخشی به نسل آینده برگزار میشود. این رویداد بینالمللی هر سال از ۴ تا ۱۰ اکتبر (معمولاً ۱۲ تا ۱۸ مهر در تقویم خورشیدی) در کشورهای مختلف جشن گرفته میشود.
چرا تاریخ ۴ تا ۱۰ اکتبر برای برگزاری هفته جهانی فضا انتخاب شده است؟
این بازه زمانی نمایانگر دو اتفاق تاریخی و مهم است؛ ۴ اکتبر ۱۹۵۷ سالگرد پرتاب «اسپوتنیک ۱» (نخستین ماهواره ساخت بشر و آغاز عصر فضا) است و ۱۰ اکتبر ۱۹۶۷ روز اجرایی شدن نخستین پیمان حقوقی و بینالمللی فضای ماورای جو سازمان ملل متحد است.
موضوع در نظر گرفته شده برای هفته جهانی فضا در سال ۲۰۲۶ چیست؟
موضوع محوری سال ۲۰۲۶ «انقلاب موشکی» نامگذاری شده است. این موضوع به بررسی تحولات دسترسی بشر به فضا، کاهش چشمگیر هزینههای پرتاب، نقش شرکتهای تجاری و ظهور فناوری موشکهای بازگشتپذیر میپردازد.
