هر سال با رسیدن ماه محرم، شهرهای ایران رنگ عوض میکنند. سیاهپوش میشوند دیوارها، علمها بالا میروند و صدای نوحه از کوچهها میگذرد. اما در این ده روز پر از سوگواری، یک روز هست که قلب آن را میزند روز تاسوعا. روزی که نه شهادت آن چنان مشهور عاشوراست، اما دردش عمیقتر است؛ چون روز تاسوعا، روز یک انتخاب است.
تاسوعا چیست و چرا نهم محرم اینقدر اهمیت دارد؟
کلمه «تاسوعا» از ریشه عربی «تِسع» به معنای عدد نه گرفته شده است. پس تاسوعا یعنی نهمین روزنهمین روز از ماه محرم، اولین ماه سال قمری.
اما این روز صرفاً یک روز قبل از عاشورا نیست. در دل این روز اتفاقاتی افتاد که سرنوشت تاریخ را ساخت. روز نهم محرم سال ۶۱ هجری قمری (مطابق با اکتبر ۶۸۰ میلادی)، لشکر عمر بن سعد برای حمله نهایی آماده شد. یک شب مانده به قتلگاه، یک شب مانده به عاشورا.
امام صادق (ع) در روایتی درباره این روز فرمودهاند:
«تاسوعا روزی بود که حسین (ع) و اصحابش را در کربلا محاصره کردند و سپاه شام بر قتال آن حضرت اجتماع کردند و ابن مرجانه و عمر سعد از کثرت سپاه خوشحال شدند و حسین (ع) و یارانش را ضعیف شمردند و یقین کردند که یاوری برای آن حضرت نخواهد آمد.»
این روز روز اوج فشار بود. روز محاصره کامل. روز یأس ظاهری و یقین باطنی.
تاریخ واقعه تاسوعا در سال ۶۱ هجری لحظه به لحظه
برای درک تاسوعا باید کمی به ماه محرم سال ۶۱ هجری قمری برگردیم.
روز هفتم محرم: عمر بن سعد دستور داد که آب را به روی لشکر امام حسین (ع) ببندند. پانصد سوار مسلح، کنار رودخانه فرات ایستادند تا قطرهای به خیمهگاه نرسد. کودکان تشنه شدند. زنان تشنه شدند. اما حضرت عباس (ع) ساکت ننشست.
روز نهم محرم (تاسوعا): نامهای از عبیدالله بن زیاد، فرماندار کوفه، به دست عمر بن سعد رسید. مضمون نامه روشن بود: یا جنگ را شروع کن، یا کنار برو و شمر فرمانده میشود. عمر سعد که از دست دادن فرماندهی را نمیخواست، بعد از نماز عصر فرمان حمله داد.
خبر به خیمهگاه رسید. امام حسین (ع) به برادرش، حضرت عباس (ع)، فرمود: «ای عباس، نزد آنها برو و یک شب مهلت بخواه.»
عباس (ع) با حدود بیست سوار رفت. گفتگو کرد. و آن شب گرانبها را گرفت یک شب برای نماز، برای قرآن، برای وداع.
همان روز، یک اتفاق دیگر هم افتاد که نشان داد عباس بن علی که بود:
شمر بن ذیالجوشن، فرمانده پیادگان دشمن، اماننامهای برای حضرت عباس (ع) و سه برادرش عبدالله، جعفر و عثمان آورد. آنها فرزندان امالبنین بودند و شمر با آنها نسبت قبیلهای داشت. اماننامه یعنی: برو، جانت سالم است.
اما عباس (ع) گفت: «به پسر دایی ما بگو که ما نیازی به امان شما نداریم. امان خدا بهتر است از امان شما.»
این جواب، تاریخ را ساخت.
حضرت عباس (ع)؛ مردی که قمر بنیهاشم بود شناخت کامل علمدار کربلا
اگر تاسوعا روز اوست، باید او را بشناسیم.
عباس بن علی بن ابیطالب پنجمین پسر امام علی (ع) و اولین فرزند امالبنین در روز چهارم شعبان سال ۲۶ هجری قمری در مدینه به دنیا آمد. مادرش، فاطمه کلابیه، که بعدها با کنیه امالبنین شناخته شد، از قبیله بنیکلاب بود. امام علی (ع) او را به همین دلیل انتخاب کرده بود که فرزندانش پشت و پناه محکمی برای برادرشان حسین (ع) باشند.
القابش را ببینید تا بفهمید چه شخصیتی بود:
- قمر بنیهاشم: به خاطر جمال و زیبایی استثناییاش
- ابوالفضل: کنیهای که به معنای «پدر فضیلت» است
- علمدار کربلا: چون پرچمدار سپاه امام حسین (ع) بود
- سقای کربلا: چون مأموریت آوردن آب را بر عهده گرفت
همانطور که در دانشنامه ویکیپدیا درباره او آمده است:
“Abbas is said to have inherited Ali’s boldness and bravery, and was praised by Shia imams for his faith and fortitude in defending Husayn. Abbas is regarded by Shia Muslims as an ultimate paragon of courage and self-sacrifice.”
“«گفته میشود عباس شجاعت و جسارت پدرش علی را به ارث برد و امامان شیعه او را به خاطر ایمان و استواری در دفاع از حسین ستودهاند. عباس نزد مسلمانان شیعه نمونه اعلای شجاعت و ایثار شمرده میشود.»”
قدش بلند بود آنقدر که روی اسب مینشست و پاهایش به زمین میرسید. رزمندهای بود که حتی دشمنانش از شجاعتش میگفتند. در کربلا فرمانده سپاه برادرش بود؛ یعنی بالاترین مقام نظامی.
داستان آبی که ننوشید و معنایش برای ما
این داستان، شاید معروفترین روایت محرم باشد.
از روز هفتم محرم، دشمن آب را قطع کرده بود. کودکان از تشنگی گریه میکردند. امام حسین (ع) اجازه داد که حضرت عباس با عدهای به سوی فرات حرکت کند. در تاریخ آمده که او و یارانش با سپاه دشمن در کنار نهر درگیر شدند و آنان را پس راندند.
وقتی عباس (ع) به آب رسید، مشک را پر کرد. تشنه بود. بسیار تشنه. اما دستش را در آب برد، نگاه کرد، و آب را برگرداند. یاد کرد که برادرش، اهل بیت، و کودکان تشنهاند. آب را ننوشید.
راه برگشت گرفت. اما دشمن در کمین بود. در آن لحظات، ابتدا دست راستش قطع شد. مشک را به دست چپ گرفت. دست چپش هم قطع شد. مشک را با دندان گرفت. و سرانجام…
همانطور که در سایت Shafaqna آمده است:
“Abbas bravely courted martyrdom on the day of Ashura while trying to bring water to the thirsty encampment of Imam Husain (AS), but making sure that not a drop would touch his own parched lips, since the children in the camp were thirsty.”
“«عباس در روز عاشورا در حالی که میکوشید آب به اردوگاه تشنه امام حسین (ع) برساند، شجاعانه به استقبال شهادت رفت؛ اما مراقب بود که حتی یک قطره به لبهای خشک خودش نرسد، چون کودکان اردوگاه تشنه بودند.»”
این رفتار، نه فقط وفا، که تجلی اخلاق انسانی است. کسی که در اوج تشنگی، دیگری را بر خود مقدم میدارد. همین است که نام سقای کربلا تا ابد زنده ماند.
تاسوعا در فرهنگ ایرانی
تاسوعا در ایران فقط یک مناسبت مذهبی نیست؛ یک فرهنگ است. ریشههای آن در عمق هویت ایرانی فرو رفته.
سقاخانهها: در سراسر ایران، ساختارهایی به نام سقاخانه وجود دارند که به نام حضرت عباس (ع) ساخته شدهاند. این سقاخانهها یادواره لحظهای هستند که او آب را به لب نبرد. در محرم، مردم کنار سقاخانهها میایستند، نذر میدهند، و آب پخش میکنند.
علمگردانی: علم، نمادی از پرچمداری عباس (ع) است. در تاسوعا علمهای سیاه و سبز در خیابانها حرکت میکنند و بین هیئتها چرخانده میشوند.
دستههای عزاداری: همه شهرهای شیعهنشین ایران در تاسوعا شاهد دستههای عزاداری در کوچه و خیابان هستند. سینهزنی، زنجیرزنی، شبیهخوانی و نوحهخوانی از مظاهر این روز است.
نذری دادن: توزیع نذری در تاسوعا از سنتهای دیرینه ایرانیان است. چای، آب، شلهزرد، حلیم، و غذاهای نذری در هیئتها توزیع میشود. این خود نمادی از آبی است که عباس (ع) آورد.
مراسم شب تاسوعا: شب تاسوعا، شب عاشوراست. شب آخر. در این شب در بسیاری از هیئتها مجالس ترحیم و روضهخوانی تا صبح ادامه دارد. گفته میشود که امام حسین (ع) آن شب را با عبادت و تلاوت قرآن گذراند.
اعمال مستحب روز تاسوعا چه بکنیم در این روز؟
برای کسانی که میخواهند از این روز بیشترین بهره معنوی را ببرند، در منابع دینی شیعه اعمالی ذکر شده است:
زیارت امام حسین (ع): خواندن زیارت وارث در شب و روز تاسوعا توصیه شده است. این زیارت از امام صادق (ع) روایت شده و با عبارت «السلام علیک یا وارث آدم صفوة الله» آغاز میشود.
نماز شب تاسوعا: شیخ عباس قمی در مفاتیح الجنان نماز چهار رکعتی شب تاسوعا را توصیه کرده. در هر رکعت پس از سوره حمد، ده بار آیةالکرسی، ده بار سوره توحید، ده بار سوره فلق و ده بار سوره ناس خوانده میشود.
احیای شب عاشورا: از آداب مهم شب تاسوعا (که به شب عاشورا متصل است) بیدار ماندن و عبادت در طول شب است.
پرهیز از روزه در تاسوعا: علامه مجلسی در کتاب زاد المعاد تصریح کرده که روزه گرفتن در روز تاسوعا و عاشورا کراهت دارد. دلیلش این است که بنیامیه این روزها را به عنوان روزهای شادی روزه میگرفتند و احادیثی جعلی در فضیلت این روزه منتشر کردند. از طریق اهلبیت (ع) احادیث بسیاری در مذمت روزه این دو روز وارد شده است.
شرکت در مجالس عزاداری و روضهخوانی: بهترین عمل روز تاسوعا، حضور در مجالس یاد حضرت عباس (ع) و امام حسین (ع) است.
نکات تاریخی مهم درباره تاسوعا که باید بدانیم
تاسوعا روز شهادت حضرت عباس نیست: این یک سوءبرداشت رایج است. حضرت عباس (ع) در روز عاشورا (دهم محرم) به شهادت رسید، نه در تاسوعا. اما تاسوعا به او منتسب است چون:
- در عصر تاسوعا، او اماننامه را رد کرد
- در عصر تاسوعا، او برای مذاکره و گرفتن مهلت رفت
- شخصیت و وفاداری او در این روز نمایان شد
ارتش چند نفره بود؟ برآوردها در منابع تاریخی متفاوت است. منابع لاتین مانند Grokipedia از «حدود ۴,۰۰۰ نفر اولیه که از کوفه گسیل شدند» و «بیش از ۲۰,۰۰۰ نفر پس از تقویت» سخن میگویند، اما اعداد دقیق تاریخی همچنان محل بحث محققان است.
وفاداری در مقابل خواسته قبیله: اینکه شمر با وجود نسبت قبیلهای با عباس (ع) برای او اماننامه آورد و عباس (ع) رد کرد، نشاندهنده اولویتبندی ارزشها بر قبیلهگرایی است یک پیام مدرن و همیشگی.
پیام تاسوعا برای زندگی امروز ما
یک سوال جدی: ما از تاسوعا چه میگیریم؟ فراتر از مراسم، فراتر از تعطیلات، فراتر از سینهزنی این روز چه پیامی دارد؟
اول: انتخاب اخلاق بر منفعت شخصی. عباس (ع) میتوانست با قبول اماننامه جانش را نجات دهد. نداد. این انتخاب، درسی است برای هر کسی که در زندگی بین راحتی شخصی و وفاداری به ارزشهایش مخیر میشود.
دوم: ایثار در اوج نیاز. آب را در تشنگی ننوشید. این تصویر جهانی است. در زندگی روزمره ما هم لحظاتی هست که میتوانیم «آب» را بنوشیم یا به دیگری بدهیم آن لحظات شخصیت ما را میسازند.
سوم: «نه» گفتن به زور. وقتی سپاه چندین هزار نفری مقابل چند ده نفر ایستاد، منطق قدرت میگفت تسلیم شو. اما امام حسین (ع) و یارانش از جمله عباس (ع) نه گفتند. این «نه» تاریخ را عوض کرد.
چهارم: یک شب مهلت برای عبادت. وقتی امام حسین (ع) از برادرش خواست که یک شب مهلت بگیرد، نشان داد که حتی در لبه مرگ، اولویت با ارتباط با خداست. این درس برای هر انسانی قابل تأمل است.
نتیجهگیری
آنچه در آن روز نهم محرم سال ۶۱ هجری اتفاق افتاد، یک درس تاریخی نیست که در کتابها بماند. یک داستان زنده است داستان کسی که وقتی آب در کف دستش بود، آن را به لب نبرد. داستان کسی که اماننامه را پس داد. داستان کسی که با دستهای بریده مشک را رها نکرد.
برای ایرانیانی که هر سال در تاسوعا شرکت میکنند، مهمتر از مراسم، این است: این روز را با یک سوال تمام کنند. «من اگر به جای عباس بودم، چه انتخابی میکردم؟»
جواب صادقانه به این سوال، شاید بیشترین نتیجهای باشد که میتوان از تاسوعا گرفت.
