جشن فروردینگان؛ روزی برای پیوند دوباره با فروهرها و نیاکان پاک

تصور کنید در روز نوزدهم فروردین‌ماه، درست در اوج بهار، بوی عود و کندر در هوا پیچیده، صدای اوستاخوانی موبدان فضا را پر کرده و مردم با لبخندی بر لب کنار مزار عزیزانشان نشسته‌اند — نه برای گریه، بلکه برای جشن. این تصویر، خلاصه‌ای است از جشن فروردینگان، یکی از زیباترین و عمیق‌ترین آیین‌های ایران باستان.

در فرهنگ ایرانی، مرگ هیچ‌گاه به معنای فراموشی نبوده است. ایرانیان باستان باور داشتند که روان درگذشتگان در روزهای خاصی از سال به خانه‌هایشان بازمی‌گردند تا در شادی فرزندانشان شریک شوند. فروردین روز از ماه فروردین — یعنی نوزدهم فروردین — روزی بود که نام ماه و نام روز باهم یکی می‌شدند و این همنامی، بهانه‌ای می‌شد برای برپایی جشنی برای بزرگداشت فروهرها؛ همان ارواح پاک و راهنمای نیاکان.

جدول تاریخ جشن فروردینگان (سال ۱۴۰۵)

نوع تاریخ	تاریخ	روز هفته
📆 خورشیدی	۱۴۰۵/۰۱/۱۹	چهارشنبه – ۱۹ فروردین ۱۴۰۵
🌍 میلادی	2026-04-08	Wednesday – April 08, 2026
🌙 قمری	١٤٤٧/١٠/١٩	الأربعاء – ١٩ شوال ١٤٤٧

تاریخچه جشن فروردینگان؛ از اوستا تا امروز

ریشه‌های جشن فروردینگان به هزاران سال پیش از میلاد می‌رسد. این جشن به‌قدری کهن است که رد پای آن را در قدیمی‌ترین بخش‌های اوستا، یعنی یشت سیزدهم (فروردین یشت)، می‌توان یافت. در این بخش از اوستا، فروشی‌ها (فروهرها) ستایش می‌شوند؛ موجوداتی مینوی که روح پارسایان پس از مرگ با آن‌ها یکی می‌شود.

در گاه‌شماری زرتشتی، هر روز از ماه نام یکی از ایزدان و امشاسپندان را دارد. روز نوزدهم هر ماه «فروردین روز» نام دارد. در آیین مزدیسنی، هرگاه نام روز با نام ماه یکی می‌شد، آن روز را جشن می‌گرفتند. از این رو نوزدهم فروردین‌ماه — که هم «فروردین روز» بود و هم «ماه فروردین» — روز برگزاری جشن فروردینگان شد.

در دوران باستان، این جشن نه یک روز، بلکه ده روز و ده شب برپا می‌شد و با جشن «همسپثمیدیه» پیوند داشت که در آخرین روزهای سال زرتشتی برگزار می‌شد. ابوریحان بیرونی در آثار الباقیه از هر دو جشن ماهانهٔ فروردینگان و از جشن ده روزهٔ همسپثمیدیه با نام فروردگان یاد کرده‌است. مسعودی در «مروج‌الذهب» و قزوینی در «عجایب‌المخلوقات» نیز از این جشن نام برده‌اند.

نکته تاریخی: واژه «فروردین» در فارسی نو، برگرفته از واژه اوستایی «fravarti» است که به معنای «روح پاک راهنما» یا «فروهر» است. حتی نام اولین ماه سال ما — ماه فروردین — از همین ریشه می‌آید و یادآور باور باستانی به بازگشت ارواح در نوروز است.

پس از ورود اسلام به ایران، بسیاری از جشن‌های ایران باستان رنگ باختند؛ اما فروردینگان در میان زرتشتیان ایران، به‌ویژه در یزد و کرمان، زنده ماند. شباهت این جشن با برخی آیین‌های مسلمانان برای بزرگداشت درگذشتگان مانند پخش نان و غذا در قبرستان‌ها سبب شد که حتی فرهنگ آن به‌گونه‌ای در جامعه ایرانی باقی بماند.

فروهر چیست؟ فلسفه پشت جشن فروردین روز

برای فهمیدن چرایی این جشن، باید با مفهوم «فروهر» آشنا شویم. فروهر در باور زرتشتی، روح راهنما و نگهبان هر انسان است؛ نیرویی که پیش از تولد انسان در جهان مینوی وجود دارد، در طول زندگی همراه اوست و پس از مرگ، روح انسان با آن یکی می‌شود.

فروهرها تنها روح مردگان نیستند. بر اساس باور زرتشتی، حتی اهورامزدا، امشاسپندان و ایزدان نیز فروهر دارند. این مفهوم، نشان‌دهنده یک جهان‌بینی پیچیده و عمیق است: هستی دارای دو بُعد مادی و مینوی است و فروهرها پل ارتباطی این دو دنیا هستند.

نماد مشهور فروهر آن تصویر بالدار که در بناهای هخامنشی و ساسانی فراوان می‌بینیم نمایش تصویری همین مفهوم است: انسانی بالدار که دستی به سوی پیش گرفته و نمادی از پیشروی، تکامل و راهنمایی به سوی خیر است.

آیا می‌دانستید؟ در گاه‌شماری زرتشتی، فروشی‌ها بر روز نوزدهم هر ماه و ماه اول سال نظارت دارند؛ از همین رو هر دو «فروردین» نام گرفته‌اند و تقاطع آن‌ها نوزدهم فروردین روز ویژه جشن فروهرهاست.

فلسفه فروردینگان بر پایه این ایده استوار است که مرگ پایان نیست، بلکه نوعی دگرگونی است. روح درگذشته در جهان دیگری به راه خود ادامه می‌دهد، اما در روزهای خاص به‌ویژه در آغاز بهار و سال نو به خانه‌اش بازمی‌گردد. این باور شباهت‌های جالبی با مفاهیم موجود در ادیان و فرهنگ‌های دیگر دارد، از «All Souls’ Day» در مسیحیت تا «اوبون» ژاپنی‌ها.

آداب و مراسم جشن فروردینگان؛ چه کار می‌کنند؟

جشن فروردینگان در ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ هم، مثل هر سال، با آیین‌هایی خاص برگزار می‌شود. مراسم در یزد مفصل‌تر از جاهای دیگر است و معمولاً از ساعت چهار بعدازظهر آغاز می‌شود. در تهران نیز زرتشتیان به آرامگاه قصر فیروزه گورستان زرتشتیان پایتخت می‌روند.

در جشن فروردینگان، هفت موبد وارد می‌شوند و می‌نشینند. لرک‌ها را در چادرشب‌هایی می‌ریزند و جلو موبدان می‌گذارند. چند «موبدیار» هم حضور دارند. موبدان شروع به اوستاخوانی می‌کنند، بیشتر هم سرودهایی از فروردین یشت می‌خوانند و به این ترتیب، لرک را تبرک می‌کنند. سپس موبدیاران چادرشب‌ها را به کمر می‌بندند و لرک را بین مردم تقسیم می‌کنند.

لرک چیست؟ لرک مخلوطی است از هفت میوه خشک خام از قبیل پسته خام، بادام خام، فندق خام، برگه، انجیر خشک، خرما، توت. در برخی مناطق ترکیب آن اندکی متفاوت است. لرک در واقع معادل آجیل تبرک‌شده‌ای است که در مراسم مذهبی بین مردم توزیع می‌شود.

علاوه بر لرک، در مراسم فروردینگان چند چیز دیگر هم اهمیت دارند. درون (Daroon) نان مقدسی است که در اوستا «دره‌ئونه» نامیده می‌شود. سورک نان گردی است از روغن کنجد که بین مردم پخش می‌شود شبیه نانی که مسلمانان در جمعه آخر سال در قبرستان‌ها می‌برند. میزد هم میوه‌های تر و خوراکی‌هایی است که برای تشریفات آفرینگان آماده می‌شود. در سر مزارها، عود و کندر آتش می‌زنند و گل و شمع می‌گذارند تا محیطی دلنشین و نورانی برای روان درگذشتگان فراهم شود.

نکته مهم این است که قبل از خواندن اوستا، همه چه موبد چه عامه مردم پادیاب می‌گیرند؛ یعنی دست و صورت خود را می‌شویند. این طهارت نمادی است از پاکی روح و جسم در حضور روان نیاکان.

جشن فروردینگان در یزد، کرمان و تهران؛ تفاوت‌ها و شباهت‌ها

فروردینگان در سراسر ایران یکسان برگزار نمی‌شود. یزد مرکز اصلی جامعه زرتشتی ایران است و مراسم فروردینگان در اینجا باشکوه‌ترین شکل خود را دارد. از ساعت چهار بعدازظهر روز نوزدهم فروردین، مراسم در آرامگاه زرتشتیان یزد با حضور گسترده مردم و موبدان برگزار می‌شود. کرمان نیز جامعه زرتشتی قدیمی و فعالی دارد.

در تهران، مراسم در آرامگاه قصر فیروزه انجام می‌شود. در یزد این مراسم از ساعت چهار بعدازظهر نوزدهم فروردین به‌طور مفصل برگزار می‌شود، اما در تهران به دلیل مشغله‌های روزانه مردم، مراسم چند سالی است که منسجم برگزار نمی‌شود و هر زرتشتی هر ساعتی از روز که توانست، برای زیارت قبور به قصر فیروزه می‌رود.

جالب است بدانید که در هند، زرتشتیان پارسی جشن مشابهی دارند که به آن «موختاد» (Muktad) یا «پنجی» می‌گویند و معمولاً ۱۸ روز طول می‌کشد. این جشن در هند گسترده‌تر است چون جامعه زرتشتی هند — به‌ویژه در بمبئی — جمعیت بیشتر و منسجم‌تری دارد.

در مجموع، فروردینگان یکی از آیین‌های ارزشمند در میان جشن های ایران باستان به شمار می‌رود که نشان‌دهنده پیوند عمیق ایرانیان با مفهوم فروهر، نیاکان و احترام به درگذشتگان است. این جشن نه‌تنها یادآور باورهای معنوی ایرانیان کهن است، بلکه جلوه‌ای از هویت فرهنگی و تاریخی مردمانی است که سنت‌های خود را با وجود گذر زمان حفظ کرده‌اند. استمرار برگزاری چنین آیین‌هایی در شهرهایی مانند یزد، کرمان، تهران و حتی در میان زرتشتیان هند، نشان می‌دهد که میراث معنوی ایران باستان همچنان زنده و پویا باقی مانده است.

جشن فروردینگان در منابع بین‌المللی؛ چه می‌گویند؟

این جشن تنها در میان پژوهشگران ایرانی شناخته‌شده نیست. دانشمندان غربی نیز درباره آن نوشته‌اند و آن را یکی از غنی‌ترین آیین‌های یادبود درگذشتگان در جهان می‌دانند.

همان‌طور که در سایت Wikipedia نقل شده است:

“Frawardigan is colored by a sense of happiness and family piety, and is hardly touched by any dread of the other world. Frawardigan is also seen as a period of reflection: an opportunity to examine one’s conscience and repent for past wrongs.”

“«فروردینگان رنگی از شادی و دلبستگی خانوادگی دارد و هیچ‌گونه هراسی از جهان دیگر در آن احساس نمی‌شود. فروردینگان همچنین دوره‌ای برای تأمل است؛ فرصتی برای محاسبه وجدان و پشیمانی از اشتباهات گذشته.»”

این توصیف به‌خوبی جوهر جشن فروردینگان را نشان می‌دهد: این جشن نه یک مراسم سوگواری غمگین، بلکه یک جشن زندگی است که در آن زندگان و مردگان در یک پیوند مهربانانه کنار هم می‌نشینند. در دین زرتشت، آیین‌های سوگواری به اشکالی که می‌شناسیم وجود ندارند؛ این مراسم به‌صورت جشن برگزار می‌شود و مردم روان درگذشتگان را در شادی خود شریک می‌کنند.

دانشنامه ایرانیکا — معتبرترین مرجع غربی در مورد فرهنگ و تمدن ایران — در مقاله‌ای درباره «Frawardigan» این جشن را یک گاهنبار ده‌روزه در پایان سال زرتشتی معرفی می‌کند که به ارواح درگذشتگان اختصاص دارد و ریشه‌های آن به اوستا و یشت سیزدهم می‌رسد.

پیوند پنهان جشن فروردینگان با نوروز، خانه‌تکانی و سیزده‌بدر

یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های فروردینگان، ارتباط ریشه‌ای آن با بسیاری از آداب نوروزی است که ما امروز هم دنبال می‌کنیم حتی اگر نمی‌دانیم چرا!

خانه‌تکانی قبل از نوروز: در باور ایران باستان، فروهرها به زمین فرود می‌آیند و به خانه‌های سابق خویش می‌روند. پس مردم باید برای پیشواز آن‌ها خانه را پاکیزه کنند. این باور، زمینه اصلی سنت خانه‌تکانی نوروزی است که هنوز در هر خانه ایرانی انجام می‌شود.

روشن کردن شمع و آتش: «برای هدایت فروهرها آتش بیفروزید» — این توصیه اوستایی پشت سنت روشن کردن چراغ و شمع در شب‌های عید و چهارشنبه‌سوری است. آتش، چراغ راه روان بازگشته به خانه است.

بوی خوش و عود: سوزاندن بوهای خوش در آتش، یکی دیگر از آیین‌های فروردینگان بوده که در خانه‌های ایرانی با عود و اسفند سوزاندن ادامه یافته است.

پخش نان و غذا: سنت پختن نان و غذای نذری و توزیع آن در بین همسایگان — که در بسیاری از مناطق ایران معمول است — انعکاسی از همان آیین باستانی توزیع «درون» و «سورک» در جشن فروردینگان است.

یک ارتباط شگفت‌انگیز: حتی «سبزه عید» و رسم نگه داشتن گل و گیاه بر سر سفره هفت‌سین، با باور به حضور فروهرها در خانه پیوند دارد. فروهرها در فضایی سرسبز، خوشبو و پاکیزه راحت‌تر هستند!

جشن‌های مشابه فروردینگان در دیگر فرهنگ‌های جهان

یکی از جالب‌ترین نکات درباره جشن فروردینگان این است که تقریباً در همه فرهنگ‌های بزرگ جهان، جشن مشابهی برای بزرگداشت درگذشتگان وجود دارد. این شباهت نشان می‌دهد که نیاز انسان به پیوند با نیاکان، یک نیاز جهانی و ذاتی است.

پیتارا در هند: در آیین هندو، مراسمی به نام «پیتارا» (Pitara) وجود دارد که در آن به ارواح نیاکان ادای احترام می‌شود. شباهت ستایش نیاکان (pitara) نزد هندیان به فروردگان ایرانی بسیار زیاد است. پژوهشگران هر دو را به دوران مشترک هندو-ایرانی نسبت می‌دهند.

روز همه ارواح در مسیحیت: «All Souls’ Day» در اول یا دوم نوامبر، روزی است که مسیحیان برای ارواح تمام مؤمنان درگذشته دعا می‌کنند. در منابع غربی، فروردینگان به‌عنوان «جشن همه ارواح» (all souls festival) شناخته می‌شود.

اوبون در ژاپن: جشن اوبون در ژاپن بر این باور استوار است که ارواح نیاکان برای چند روز به خانه بازمی‌گردند. خانه‌ها را تمیز می‌کنند، لانترن روشن می‌کنند و در آخر جشن با قایق‌های کوچک فانوس‌بردار ارواح را بدرقه می‌کنند — دقیقاً روح مشترکی با فروردینگان.

روز مردگان در مکزیک: «Día de los Muertos» یکی از رنگارنگ‌ترین جشن‌های جهان است که در آن خانواده‌ها بر سر مزار عزیزانشان می‌روند، غذا و گل می‌آورند و در شادی با ارواح شریک می‌شوند.

فروردین یشت؛ مهم‌ترین متن اوستایی جشن فروردین روز

فروردین یشت (Yasht 13) مهم‌ترین و طولانی‌ترین بخش اوستایی است که در جشن فروردینگان خوانده می‌شود. این یشت ستایشنامه فروهرهاست و یکی از غنی‌ترین متون ادبی-دینی بشری به شمار می‌آید.

در فروردین یشت، فروهرهای همه پیامبران، پادشاهان، پهلوانان و نیکوکاران تاریخ ایران یک‌به‌یک ستایش می‌شوند از فروهر زرتشت گرفته تا فروهر کیخسرو و فریدون. این یشت در واقع یک کتاب تاریخ نمادین است که خاطره نیکان را زنده نگه می‌دارد.

بخش مهمی از فروردین یشت درباره نقش فروهرها در نظام هستی است. در توصیف فروشی‌ها گفته شده که آن‌ها مسئول نگه داشتن مسیر خورشید، ماه و ستارگان هستند؛ نیرویی که طبیعت را حفظ می‌کند و در رشد گیاهان و حفاظت از جنین در رحم نقش دارد. این نگاه، فروردینگان را از یک مراسم ساده یادبود به یک آیین کیهانی ارتقا می‌دهد.

ترتیب اوستاخوانی در مراسم: موبدان ابتدا بخش‌هایی از فروردین یشت می‌خوانند، سپس نمازهای آفرینگان از جمله «آفرینگان اردا فروش» یا همان «فروردینگان» و «آفرین بزرگان» را می‌سرایند. همه اینها پس از گرفتن پادیاب (وضو) انجام می‌شود.

جشن فروردینگان برای ایرانی امروز؛ چه درسی می‌دهد؟

شاید شما زرتشتی نباشید. شاید هیچ‌وقت به قصر فیروزه نروید و لرک نخورید. اما جشن فروردینگان یک پیام جهانی دارد که به همه ایرانیان تعلق دارد.

مرگ را به رسمیت بشناس، اما از آن نترس. فرهنگ ایران باستان مرگ را نه به عنوان شکست، بلکه به عنوان دگرگونی می‌دید. درگذشتگان را نه با ترس، بلکه با احترام و شادی یاد می‌کردند.

یاد نیاکان، پل ارتباطی نسل‌هاست. وقتی ما خاطره پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌هایمان را زنده نگه می‌داریم، یک رشته نامرئی بین گذشته و آینده می‌کشیم. این رشته هویت ما را می‌سازد.

پاکیزگی جسمانی و روحانی ارزش دارد. آیین پادیاب، تمیز کردن خانه برای استقبال از فروهرها، و سوزاندن بوهای خوش؛ همه اینها یادآور این‌اند که برای ارتباط با امر مقدس، آمادگی لازم است.

احسان به دیگران، بهترین هدیه به روان درگذشتگان است. در فروردینگان به نیازمندان کمک می‌کنند و نان و آجیل پخش می‌کنند. این باور که شاد کردن زندگان، شادی روح مردگان را هم در پی دارد، یک فلسفه انسانی زیباست.

همان‌طور که در سایت Online Persian School نقل شده است:

“At its core, Farvardinegan is a celebration of life, a moment to honor the departed, and a reminder of the interconnectedness of past, present, and future.”

“«در اصل، فروردینگان جشنی برای زندگی است؛ لحظه‌ای برای گرامیداشت درگذشتگان، و یادآور پیوند ناگسستنی گذشته، حال و آینده.»”

تفاوت فروردینگان و فروردگان + نکاتی که باید بدانید

یک سردرگمی رایج وجود دارد که باید روشن شود: تفاوت بین «فروردینگان» (جشن ۱۹ فروردین) و «فروردگان» یا «همسپثمیدیه» (جشن ده‌روزه پایان سال زرتشتی).

در گاه‌شماری زرتشتی، یک جشن ده‌روزه در پایان سال وجود داشت که از ۲۶ اسفند تا ۵ فروردین (پنجه دزدیده) ادامه داشت و به آن «فروردگان» یا «همسپثمیدیه» می‌گفتند. این جشن برای استقبال از فروهرها در آغاز نوروز بود. اما فروردینگان که ما در این مقاله از آن می‌گوییم، جشن ماهانه نوزدهم فروردین است روزی که نام روز با نام ماه یکی می‌شود.

ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه از هر دو یاد کرده و تفاوت آن‌ها را توضیح داده است. امروزه در ایران، جشن ۱۹ فروردین بیشتر شناخته‌شده است و زرتشتیان در این روز مراسم ویژه‌ای برگزار می‌کنند.

نکته مهم: در برخی منابع قدیمی، «فروردگان» و «فروردینگان» به جای هم به کار رفته‌اند که گاهی باعث سردرگمی می‌شود. اما در کاربرد امروزی، وقتی از «جشن ۱۹ فروردین» سخن می‌گوییم، منظور «فروردینگان» است.

نتیجه‌گیری: فروردینگان، آیینه‌ای از روح ایرانی

جشن فروردینگان که هر سال در نوزدهم فروردین برگزار می‌شود و امسال در ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ هم روی می‌دهد تنها یک مراسم زرتشتی نیست. این جشن، خلاصه‌ای از جهان‌بینی ایرانی است: باوری که مرگ را نقطه پایان نمی‌داند، پیوند نسل‌ها را مقدس می‌شمارد، و یاد گذشتگان را در قالب شادی و احسان زنده نگه می‌دارد.

وقتی امسال خانه‌تکانی می‌کنید، عود می‌سوزانید، یا به یاد عزیز از دست رفته‌ای می‌افتید، بدانید که بخشی از یک سنت هزاران ساله هستید. ایرانیان از هزاران سال پیش، در اوج بهار، با روان نیاکان خود جشن گرفته‌اند و این پیوند را با اوستاخوانی، بوی خوش، آجیل مقدس و شمع روشن نگه داشته‌اند.

اگر فرصت دارید، امسال در نوزدهم فروردین لحظه‌ای بنشینید و به یاد کسی که دوستش داشتید بیاورید. شاید این ساده‌ترین و انسانی‌ترین راه برگزاری فروردینگان برای ایرانی امروز باشد.

روان همه درگذشتگانمان شاد و فروز باد. 🕊️