هوا سرد بود، سرد و نمناک. صبح روز ۱۲ بهمن ۱۳۵۷، فرودگاه مهرآباد تهران، برخلاف سالهای پیشین که میزبان مسافران نوروزی بود، اینک صحنه انتظاری تاریخی شده بود. میلیونها نفر در خیابانهای منتهی به فرودگاه ایستاده بودند، نفسی در سینه حبس کرده بودند، گویی زمان از حرکت ایستاده بود. در آن سوی آسمان، هواپیمای ایرفرانس حامل مردی بود که چهارده سال تبعید را پشت سر گذاشته بود. صدای همهمه جمعیت، بوی خاک تازه بارانخورده و شعله شمعهایی که در دستان لرزان هزاران زن و مرد میسوخت، صحنهای را خلق کرده بود که نه تاریخ ایران تا آن روز به خود دیده بود و نه جهان منتظر آن بود. این، آغاز قصه بازگشتی بود که نه تنها جغرافیای سیاسی ایران، بلکه نقشه خاورمیانه و معادلات جهانی را برای همیشه تغییر داد.
هجرت و انتظار: از نجف تا پاریس
تبعید؛ آزمونی الهی
امام خمینی(ره) در سال ۱۳۴۳ پس از سخنرانی تاریخی علیه کاپیتولاسیون، ابتدا به ترکیه و سپس به نجف تبعید شدند. این سالها، سالهای تعمیق مبانی فکری و تربیت شاگردانی بود که بعدها ستونهای انقلاب اسلامی شدند. ایشان در نجف درسهای مهمی چون “ولایت فقیه” را تدریس کردند، گوهر نظریهای که بعدها اساس نظام جمهوری اسلامی قرار گرفت. اما فشارهای رژیم بعث عراق بر شیعیان و شخص امام، موجب شد تا در مهرماه ۱۳۵۷، به دعوت دکتر یحیی یثربی (کاشف الطباطبایی) رهسپار خاک فرانسه شوند.
نوفل لوشاتو؛ پنجرهای به جهان
ورود امام به دهکده کوچک “نوفل لوشاتو” در حومه پاریس، تصادفی نبود. دولت فرانسه با تصور اینکه ایشان یک روحانی سنتی هستند که دور از چشم رسانهها خواهد ماند، این اجازه را داد. اما این محاسبه اشتباه بود. خانه امام در خیابان شاپل، به مرکز جهانی رسانهها تبدیل شد. روزنامهنگاران از سراسر جهان برای شنیدن سخنان مردی که شاه ایران را به چالش کشیده بود، صف میکشیدند. امام در اینجا پیامهای خود را شفافتر و مستقیمتر به گوش مردم ایران و جهان رساند. اینجا بود که ایشان در مصاحبهای تاریخی فرمودند: “من به آرای ملت احترام میگذارم و حکومت آینده ایران، جمهوری اسلامی است.”
برنامهریزی برای بازگشت: بازی شطرنج سیاسی
کارتل هوایی و نگرانی قدرتها
تصمیم برای بازگشت امام، موجی از نگرانی در دولت غربی و شرقی ایجاد کرد. رژیم شاه که آخرین روزهای حیاتش را سپری میکرد، تلاش میکرد تا با فشار بر خطوط هوایی، از بازگشت امام جلوگیری کند. دولت وقت ایران به طور رسمی به همه شرکتهای هواپیمایی هشدار داد که در صورت انتقال امام خمینی به ایران، پروازهایشان به ایران ممنوع خواهد شد. حتی شایعه شده بود که نیروی هوایی شاه ممکن است هواپیمای حامل امام را هدف قرار دهد. اما امام در پاسخ به این نگرانیها فرمودند: “من وظیفه شرعی خودم را انجام میدهم. اگر در راه خدا هم قطعه قطعه شوم، این سعادت بزرگی است.”
انتخاب ایرفرانس و نقش تاریخی یک خلبان
در نهایت، شرکت هواپیمایی ایرفرانس (Air France) با توجه به رویکرد مستقل دولت فرانسه، پذیرفت که این مسئولیت تاریخی را بپذیرد. خلبان فرانسوی پرواز بعدها در خاطرات خود اشاره کرد که احساس میکرد تنها یک هواپیما را هدایت نمیکند، بلکه قطعهای از تاریخ زنده را به مقصد میرساند. پرواز بویینگ ۷۴۷ با ظرفیت کامل، علاوه بر امام و همراهان، مملو از روزنامهنگاران بینالمللی بود که میخواستند این لحظه تاریخی را ثبت کنند.
۱۲ بهمن ۱۳۵۷: روزی که زمان ایستاد
پرواز امید
ساعت ۹:۲۷ صبح به وقت پاریس، هواپیما از فرودگاه شارل دوگل برخاست. در طول پرواز، امام اغلب در حال عبادت و قرائت قرآن بودند. یکی از همراهان نقل میکند: “آقا بسیار آرام بودند. گویی به دیدار عزیزی میرویم، نه اینکه وارد میدان مبارزهای عظیم شویم.” هواپیما مسیر خود را از روی آسمان کشورهایی چون یوگسلاوی، بلغارستان و ترکیه طی کرد. نزدیک شدن به حریم هوایی ایران، لحظات حساسی را ایجاد کرد. اما برخلاف نگرانیها، بنا به روایتهای شفاهی، برج مراقبت فرودگاه مهرآباد پیامی با مضمون خوشآمدگویی مخابره کرد. این پیام، کار کارکنان فرودگاه و نیروهای مردمی بود که کنترل را در دست گرفته بودند.
اولین قدم بر خاک وطن
ساعت ۹:۲۷ دقیقه صبح روز ۱۲ بهمن (مطابق با ۱ فوریه ۱۹۷۹)، چرخهای هواپیما با باند فرودگاه تماس پیدا کرد. لحظه تاریخی فرارسیده بود. درب هواپیما باز شد و سکوت عجیبی سراسر فرودگاه را فرا گرفت. سپس، سیمای آشنا نمایان شد: عبا و عمامه سیاه، عصایی در دست و نگاهی مصمم و آرام. امام خمینی(ره) پس از ۱۴ سال تبعید، قدم بر خاک میهن گذاشتند. اولین کاری که کردند، خم شدند و خاک ایران را بوسیدند. جمعیت حاضر در فرودگاه که ترکیبی از علما، شخصیتهای انقلابی و مردم عادی بودند، یکپارچه گریستند.
فیلم کامل بازگشت امام خمینی در 12 بهمن 57
سخنرانی تاریخی در بهشت زهرا
امام مستقیم از فرودگاه عازم گورستان بهشت زهرا شدند، مکانی که شهدای انقلاب در آن آرمیده بودند. جمعیتی حدود ۳ تا ۵ میلیون نفر در مسیر و در بهشت زهرا انتظار ایشان را میکشیدند. سخنرانی ایشان در آنجا، یکی از مهمترین نطقهای تاریخ معاصر ایران شد. ایشان با صدایی رسا و ملکوتی فرمودند: “من با کمک شما دولت تعیین میکنم… من به پشتیبانی این ملت، دولت تعیین میکنم.” این اعلام مستقیم تشکیل دولت انقلابی، در واقع حکم پایان حاکمیت رژیم پهلوی را صادر کرد. ایشان در جای دیگری از این سخنرانی تأکید کردند: “من توی دهن این دولت میزنم!” که اشاره به دولت شاپور بختیار، آخرین نخستوزیر شاه داشت.
سخنرانی تاریخی امام خمینی (ره)در بهشت زهرا 12بهمن
پیامدهای بازگشت: ده روزی که جهان را تکان داد
تشکیل دولت موقت
تنها ۱۰ روز پس از بازگشت امام، در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، انقلاب اسلامی به پیروزی نهایی رسید. اما در فاصله این ده روز، رخدادهای شگفتانگیزی روی داد. امام در ۱۵ بهمن، مهندس مهدی بازرگان را به عنوان نخستوزیر دولت موقت منصوب کردند. این اقدام، هم مشروعیت دولت بختیار را زائل کرد و هم مدیریت کشور در دوران گذار را سامان بخشید.
روحیهبخشی نهایی به مردم
وجود فیزیکی امام در ایران، به جنبش مردمی مشعلی دوباره بخشید. مردمی که تا دیروز در خانهها و کوچهها با تردید مبارزه میکردند، اکنون با اطمینان و شجاعتی وصفناشدنی به خیابانها ریختند. تصاویر تاریخی از راهپیماییهای میلیونی روزهای ۱۳ تا ۲۲ بهمن، گواه این تحول عظیم است. نیروهای ارتش نیز یکی پس از دیگری، به مردم پیوستند و سد آخر رژیم فرو ریخت.
تحلیل تاریخی: چرا بازگشت امام نقطه عطف بود؟
پیروزی “اراده مردمی” بر “قدرت نظامی”
بازگشت امام، نماد عینی پیروزی اراده یک ملت بر یکی از مجهزترین ارتشهای منطقه بود. رژیم پهلوی که تا آخرین لحظات به پشتیبانی ابرقدرتها امید بسته بود، با این بازگشت فهمید که بازی را باخته است. تحلیلگران غربی مانند میشل فوکو، فیلسوف فرانسوی، که خود شاهد حوادث ایران بود، این رویداد را “خارج از همه معادلات سیاسی مدرن” توصیف کرد.
الگویی برای جنبشهای آزادیبخش
بازگشت پیروزمندانه امام خمینی(ره)، الهامبخش بسیاری از نهضتهای استقلالطلبانه در جهان شد. این رویداد ثابت کرد که یک رهبری اصیل و متصل به آرمانهای مردم، میتواند بدون اتکا به سلاح گرم، بزرگترین دیکتاتوریهای وابسته را سرنگون کند. تأثیر این واقعه بر جنبشهایی در آمریکای لاتین، جنوب شرق آسیا و حتی کشورهای بلوک شرق قابل مشاهده بود.
نتیجهگیری: بازگشتی که پایان آغاز بود
بازگشت امام خمینی(ره) در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷، فقط یک سفر هوایی از پاریس به تهران نبود. این، حرکت یک اندیشه از حاشیه به متن تاریخ، حرکت یک ملت از انفعال به فاعلیت و حرکت یک امت از حسرت به امید بود. آن روز، امام تنها بازنگشتند؛ آنها میلیونها ایرانی را نیز با خود بازآوردند؛ ایرانیانی که هویت فراموش شده خود را در پرتو اسلام ناب محمدی(ص) بازیافته بودند. این بازگشت، پایان داستان نبود، بلکه آغاز فصلی نوین در تاریخ ایران و جهان اسلام بود؛ فصلی که شعار “استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی” را نه بر کاغذ، که بر صحنه واقعیت حک کرد. امروز پس از گذشت دههها، درس ایستادگی، وحدت کلمه و تکیه بر قدرت لایزال الهی که در سیرۀ امام در آن بازگشت تاریخی متجلی شد، همچنان چراغ راه ملتهای مستضعف جهان است.
