جشن شهریورگان، یکی از کهنترین و باشکوهترین جشنهای ایران باستان، نمادی از شهریاری آسمانی، عدالت، قدرت و نگهبانی از سرزمین است. این جشن که با نام «آذر جشن» نیز شناخته میشود، در روز چهارم ماه شهریور در تقویم زرتشتی برگزار میگردد.
واژه «شهریور» در زبان اوستایی Khshathra Vairya به معنای «فرمانروایی آرمانی» یا «قدرت مطلوب» است. جزء نخست، Khshathra به معنای «قدرت، پادشاهی و سلطه» و جزء دوم، Vairya به معنای «شایسته و برگزیده» است. این نام در پهلوی به «شَهریوَر» و در فارسی میانه به «شهریور» تغییر یافته است. در فرهنگ زرتشتی، شهریور یکی از شش امشاسپندان (فرشتگان مقدس) است و با عنصر فلز و آتش پیوند دارد.
این جشن نه تنها فرصتی برای شادی و همبستگی بود، بلکه راهی برای مبارزه با نیروهای اهریمنی از طریق شکرگزاری و نیایش به شمار میرفت. در این مقاله، به بررسی تاریخچه، اهمیت، آداب و رسوم، و وضعیت فعلی این جشن میپردازیم تا تصویری جامع از این میراث فرهنگی ارائه دهیم.
برای آشنایی کاملتر با جشنهای زرتشتی و دید کلی نسبت به تمام جشنهای باستانی ایران، میتوانید لیست جامع جشنهای زرتشتی را مطالعه کنید.
تاریخچه جشن شهریورگان
ریشههای جشن شهریورگان به دوران باستان ایران و آیین زرتشتی بازمیگردد. زرتشتیان باور داشتند که جهان بر پایه شش امشاسپند آفریده شده، و شهریور (Khshathra Vairya) نماد پادشاهی آسمانی، عدالت و قدرت است. این جشن یکی از دوازده جشن سالانه ایران باستان است که در آن روز نام با ماه نام برابر میشود و از جمله جشنهای آتش به شمار میرود.
در متون اوستا، شهریور به عنوان نگهبان فلزات، محافظ جنگجویان و پاسدار عدالت توصیف شده است. باور بر این بود که روان انسانهای نیک پس از مرگ در قلمرو او، که سرزمین آرمانی و جاویدان است، ساکن میشوند.
این جشن با زادروز کوروش کبیر، پادشاه هخامنشی، همزمان است؛ او را نماد عدالت و شهریاری دادگر میدانند. برخی منابع، زادروز داریوش بزرگ و سالروز درگذشت مانی پیامبر را نیز با این روز مرتبط میدانند.
در دوره هخامنشیان، این جشن با مراسم دولتی، تقسیم نذورات و برپایی آتشهای بزرگ برگزار میشد. در عصر ساسانیان، شکوه آن به اوج رسید و بخشی از تقویم رسمی امپراتوری بود. پس از ورود اسلام، بسیاری از جشنهای باستانی کمرنگ شدند، اما شهریورگان در میان زرتشتیان یزد، کرمان و پارسیان هند حفظ شد. جالب اینکه در دوره عباسیان، برخی خلفا با علاقه به فرهنگ ایرانی، جشنهایی چون شهریورگان را با تغییراتی در دربار زنده کردند.
جایگاه شهریور در نظام زرتشتی
در کیهانشناسی زرتشتی، شهریور در کنار دیگر امشاسپندان، نماینده بخشی از آفرینش و فضایل انسانی است. او نماد قدرت همراه با عدالت است، نه سلطهگری. در این نظام، شهریور با فلزات گرانبها پیوند دارد، که نشانهای از استحکام و ارزش است.
شهریور در چرخه سالانه جشنها با گاهنبار پَتیَشهَهیم (پایان تابستان و زمان برداشت) نزدیکی زمانی دارد. همین همزمانی باعث شده که این جشن پیوندی عمیق با کشاورزی، برداشت محصول و سپاسگزاری داشته باشد.
اهمیت و نمادهای جشن
جشن شهریورگان بیش از یک مراسم شادی، نمادی از ارزشهای اخلاقی و اجتماعی است. ایرانیان باستان باور داشتند که شادی و جشن، اهریمن را دور میکند و روان انسان را شاداب میسازد.
این روز در ایران باستان، روز پدر محسوب میشد، زیرا شهریور نماد پادشاهی دادگر و پدری حامی بود. برای کشاورزان اهمیت ویژهای داشت، چون شهریور زمان برداشت غلات و میوهها بود و جشن آن، شکرگزاری از فراوانی به شمار میرفت.
نمادهای کلیدی جشن عبارتاند از:
- آتش: نماد پاکی و روشنایی.
- فلزات: نشانه قدرت، استحکام و ارزش.
- میوهها و محصولات تابستانی: نماد فراوانی و برکت.
آداب و رسوم برگزاری جشن
آداب شهریورگان ساده اما پرمعنا است. اصلیترین رسم، برپایی آتش است که به آن آذر جشن میگویند. مردم به آتشکدهها میرفتند، آتش میافروختند و به نیایش اهورامزدا میپرداختند.
دیگر رسوم شامل:
- دادن طعام به نیازمندان و تقسیم محصولات تازه.
- گره زدن علف توسط دختران و پسران دمبخت برای نیت ازدواج.
- پوشیدن لباسهای نو و سفید که نماد پاکی است.
- پایکوبی، دستافشانی و موسیقی با سازهایی چون نای و دهل.
- پخت خوراکیهای ویژه مانند آش شهریور و شیرینیهای محلی.
در دوره باستان، جنگجویان نیز در این روز گرامی داشته میشدند، زیرا شهریور حامی آنها بود.
ارتباط با شخصیتهای تاریخی و فرهنگی
شهریورگان با نامهای بزرگی چون کوروش کبیر و داریوش پیوند خورده است. مرگ مانی، پیامبر مانوی، نیز در این روز رخ داده که بُعد مذهبی دیگری به جشن افزوده است.
در ادبیات، فردوسی در شاهنامه از «شهریور دادگر» یاد میکند و در متون پهلوی، شهریور مظهر فرمانروایی آرمانی معرفی شده است.
مقایسه با جشنهای مشابه جهان
در هند باستان، جشنهایی چون ایندرا جاترا نماد قدرت و باروریاند که از نظر فلسفه شباهتهایی با شهریورگان دارند. در یونان باستان نیز جشنهایی برای الهه آتنا و زئوس عدالتگستر برگزار میشد که همپوشانیهایی در مفهوم با شهریورگان دارند.
وضعیت فعلی و احیای مدرن
امروزه، جشن شهریورگان در میان زرتشتیان ایران (یزد، کرمان) و پارسیان هند برگزار میشود. انجمنهایی مانند انجمن موبدان تهران و انجمن زرتشتیان یزد هر سال مراسمی با نیایش و موسیقی سنتی ترتیب میدهند.
برخی گروههای فرهنگی تلاش کردهاند این جشن را در قالب برنامههای محیط زیستی، اکوکمپها و جشنوارههای بومی زنده کنند. با توجه به پیوند شهریور با فلزات، پیشنهاد شده این روز به عنوان «روز صنعتگران و فلزکاران» نیز گرامی داشته شود.
در تقویم خورشیدی، شهریورگان معمولاً در اواخر مرداد یا اوایل شهریور است (مثلاً در سال ۱۴۰۴، ۴ شهریور).
حقایق جالب
- این روز در ایران باستان، روز پدر بود.
- در برخی مناطق، زنان پیش از طلوع آفتاب با ظرفهای مسی به چشمه میرفتند و آب برمیداشتند، زیرا باور داشتند شهریور این آب را پربرکت میکند.
- در گذشته، زرگران و آهنگران در این روز کارگاههای خود را آذین میکردند.
نتیجهگیری
جشن شهریورگان، با ریشههای عمیق در زرتشتیسم، نمادی جاودان از عدالت، قدرت و شادی است. این جشن نه تنها فرصتی برای شکرگزاری از نعمتها بود، بلکه راهی برای تقویت پیوندهای اجتماعی و اخلاقی. در دنیای امروز، احیای چنین جشنهایی میتواند به حفظ میراث فرهنگی کمک کند و ارزشهایی مانند عدالت و همبستگی را ترویج دهد.
