جشن مهرگان یکی از کهنترین جشنهای ایرانی است که ریشه در فرهنگ زرتشتی و پیشینه هزاران ساله ایران باستان دارد. این جشن، که به نامهای جشنی مهر یا مهرگان شناخته میشود، نمادی از دوستی، محبت، نور و برداشت محصول است و هر ساله در آغاز فصل پاییز برگزار میشود. مهرگان پس از نوروز، دومین جشن بزرگ ایرانیان باستان به شمار میرود و در متون تاریخی و ادبی مانند شاهنامه فردوسی، به عنوان روز پیروزی فریدون بر ضحاک و نماد پیروزی خیر بر شر توصیف شده است.
| تقویم | تاریخ 2025 | توضیحات کوتاه |
|---|---|---|
| خورشیدی | 10 مهر | جشن مهرگان امسال در 10 مهر برگزار میشود و به پاس ایزد مهر است |
| قمری | حدود ماه صفر | تاریخ دقیق به دلیل تغییرات سال قمری متغیر است |
| میلادی | حدود 1 اکتبر | تبدیل تقریبی از تاریخ خورشیدی به میلادی برای مطالعه بینالمللی |
ریشهشناسی و خاستگاه مهرگان
واژه “مهرگان” از ریشه هندوایرانی “miθra” گرفته شده که در اوستا به صورت “میترا” ظاهر میشود و معانی فروغ، روشنایی، دوستی، پیوند و محبت را در بر میگیرد. این واژه ضد دروغ، پیمانشکنی و نامهربانی است. در گذشته، این جشن با نام “بغ یادی” یا “بگ یادی” (یاد خدا یا سپاسگزاری از خدا) شناخته میشد که ممکن است به “جشن میترا” یا “جشن مهر” ترجمه شود. پسوند “گان” در زبان فارسی به معنای جشن است، بنابراین مهرگان به معنای “جشن مهر” تفسیر میشود. همچنین، در زبان انگلیسی، این جشن با نام “Mehregan” یا “Jashn-e Mehr” شناخته میشود و از میانپارسی “Mihrakān” یا “Mihragān” مشتق شده که به اوستایی “Mithrakāna” بازمیگردد.
خاستگاه مهرگان به هزاره دوم پیش از میلاد بازمیگردد و بیش از ۴۰۰۰ سال قدمت دارد. این جشن پیش از دوره هخامنشیان با نام “بغ یادی” برگزار میشد و تقویم ایرانیان باستان دارای دو فصل تابستان و زمستان بود؛ نوروز آغاز تابستان و مهرگان آغاز زمستان به شمار میرفت. در دوره هخامنشی (۵۵۰-۳۳۰ پیش از میلاد)، آغاز پاییز گاهی سال نو محسوب میشد و نخستین ماه سال به نام مهر نامگذاری شده بود.
پیشینه تاریخی مهرگان
مهرگان در دوران امپراتوری هخامنشی و ساسانی (۲۲۴-۶۵۱ میلادی) از اهمیت ویژهای برخوردار بود. در زمان هخامنشیان، ارمنیان هر ساله ۲۰,۰۰۰ اسب به شاه ایران در مهرگان هدیه میدادند. در دوره ساسانیان، مهرگان پس از نوروز دومین جشن مهم بود و پادشاهان اغلب در نوروز یا مهرگان تاجگذاری میکردند، زیرا این دو جشن با پادشاهی ایرانی پیوند داشتند. جشن در تخت جمشید با شکوه فراوان برگزار میشد و همزمان با فصل برداشت محصول و جمعآوری مالیات بود؛ بازدیدکنندگان از سراسر امپراتوری هدایایی برای شاه میآوردند.
پس از حمله مغولان، محبوبیت مهرگان کاهش یافت، اما زرتشتیان در یزد و کرمان همچنان آن را با شکوه برگزار میکردند. در شاهنامه فردوسی، مهرگان به عنوان روز تاجگذاری فریدون و پیروزی او بر ضحاک توصیف شده که نماد پیروزی خیر بر شر است. ابوریحان بیرونی مهرگان را نماد رستاخیز و پایان جهان میدانست، زیرا همه چیز در این فصل به کمال میرسد.
در سال ۲۰۲۴، مراسم مهرگان در فهرست میراث ناملموس بشریت یونسکو برای ایران و تاجیکستان ثبت شد
اهمیت مهرگان در زرتشتیگری
مهرگان در زرتشتیگری به گرامیداشت ایزد مهر (میترا) اختصاص دارد که در اوستا با “مهریشت“، کهنترین یشت، ستایش میشود. میترا نماد نور، دوستی و پیمان است و در کنار آناهیتا مورد احترام بود. این جشن یک “نامروز” است، یعنی زمانی که نام روز و ماه (هر دو به نام مهر) با هم منطبق میشوند، بر اساس تقویم زرتشتی با ۳۰ روز منحصربهفرد. زرتشتیان مهرگان را نماد پیروزی نور بر تاریکی و خیر بر شر میدانند.
آداب و رسوم مهرگان
آداب مهرگان مشابه نوروز است و با شکوه برگزار میشود. در گذشته، مردم هدایایی بر اساس توان خود مبادله میکردند: ثروتمندان سکههای طلا و نقره، جنگجویان اسب، و دیگران میوههایی مانند سیب هدیه میدادند. فقرا از هدایای ثروتمندان بهرهمند میشدند. شاهان در مهرگان جامه خز میپوشیدند و لباسهای تابستانی خود را توزیع میکردند. دو بار در سال (نوروز و مهرگان) دربار هدایای بیش از ۱۰,۰۰۰ سکه طلا را ثبت میکرد و در صورت نیاز، دو برابر آن را بازمیگرداند.
در رسوم مدرن، مردم لباس ارغوانی میپوشند، گرد هم میآیند، کارتهای تبریک مبادله میکنند، خوان مهرگانی میآرایند و با موسیقی خاص میرقصند. خوان مهرگانی شامل پارچه ارغوانی، گل همیشهشکفته، شاخههای درخت گز یا مورد، میوههای پاییزی مانند سنجد، انار، سیب قرمز، انگور، خربزه، هندوانه، به، گلابی، خرمالو و زیتون است. خوراکیها شامل نان از هفت نوع غله، نوشیدنی از عصاره هوم با آب یا شیر، شیرینی و شکر میشود. مراسم با افروختن آتش، سوزاندن اسپند، زعفران و عنبر، موسیقی، رقص (ارغشت) و خواندن سرودهای مهریشت همراه است. در پایان، شرکتکنندگان دست در دست هم برای تجدید پیمان میفشارند.
در گذشته، زرتشتیان قربانی گوسفند یا بز میکردند، هرچند پارسیان هند این رسم را نمیپذیرفتند. امروزه، این رسم در برخی روستاهای زرتشتینشین یزد و کرمان ادامه دارد، مانند پخت مرغ با حبوبات و آلو برای یادبود مردگان.
جشنهای مدرن مهرگان
مهرگان امروزه در ۱-۲ اکتبر (۱۰ مهر) یا ۸ اکتبر برگزار میشود و در ایران، آذربایجان، افغانستان، کردستان، تاجیکستان، ازبکستان و جوامع ایرانی در آمریکا و کانادا جشن گرفته میشود. در ایران، زرتشتیان آن را در ۱۰ مهر یا اواخر بهمن (بر اساس گاهشماری سنتی) برگزار میکنند. در سال ۲۰۲۲، مراسم در استانهای تهران، یزد، کردستان، آذربایجان غربی، زنجان، سیستان و بلوچستان، اصفهان، بوشهر، خراسان شمالی و گلستان برگزار شد.
در تاجیکستان، خانوادهها غذاهای خاص آماده میکنند، هدایا مبادله میکنند و با موسیقی و گردهمایی جشن میگیرند. در جوامع خارج از ایران مانند هلند، آمریکا، اروپا، کانادا و استرالیا، انجمنها این جشن را زنده نگه میدارند. دانشگاه تهران گاهی آغاز سال تحصیلی را در ۱۰ یا ۱۶ مهر جشن میگیرد. در تهران، مراکز فرهنگی و پارکها میزبان رویدادهای عمومی هستند.
تأثیر فرهنگی مهرگان
مهرگان نماد برداشت محصول، تجدید و پیروزی خیر بر شر است و با اعتدال پاییزی و برابری شب و روز پیوند دارد. این جشن با کشاورزی و پایان فصل زراعی مرتبط است و در افسانههای مردمی ایرانی، با افسانه فریدون و ضحاک گره خورده. مهرگان تأثیر عمیقی بر فرهنگ ایرانی گذاشته و نماد دوستی و عشق است.
جشنهای مرتبط شامل نوروز است که هر دو با پادشاهی و چرخه تولد/باززایی پیوند دارند. احیای این جشن در دوران مدرن، فرصتی برای تقویت هویت ملی و حفظ سنتهای ایرانی ایجاد میکند و با روشهای آموزشی، فرهنگی و مشارکت اجتماعی میتوان آن را به جشن پرشور و معناداری تبدیل نمود.
تصاویری از جشن مهرگان
نتیجهگیری
جشن مهرگان، با ریشههای عمیق تاریخی و فرهنگی، نمادی از مهر، دوستی و همبستگی اجتماعی است. این جشن نه تنها یادآور ارزشهای اخلاقی و انسانی است، بلکه فرصتی برای تقویت هویت ملی و حفظ سنتهای ایرانی محسوب میشود.
با احیای این جشن در دوران مدرن، میتوان نسل جوان را با تاریخ و فرهنگ غنی ایران آشنا کرد و از فراموش شدن این میراث ارزشمند جلوگیری نمود. ترکیب روشهای آموزشی، فرهنگی، دیجیتال و مشارکت اجتماعی میتواند مهرگان را به جشن پرشور و معناداری در جامعه امروزی تبدیل کند.
در نهایت، احیای مهرگان نه تنها یک بازگشت به گذشته تاریخی است، بلکه پلی است برای ارتباط نسلها و تقویت پیوندهای اجتماعی و فرهنگی در ایران امروز.
