روز جهانی ترجمه (International Translation Day) هر ساله در تاریخ ۳۰ سپتامبر جشن گرفته میشود. این روز به افتخار سنت جروم، مترجم کتاب مقدس و قدیس حامی مترجمان، نامگذاری شده است. سنت جروم در قرن چهارم میلادی، بخشهای عمدهای از کتاب مقدس را از زبانهای یونانی و عبری به لاتین ترجمه کرد و در ۳۰ سپتامبر ۴۲۰ میلادی درگذشت. هدف از این روز، قدردانی از نقش حیاتی مترجمان، مفسران و متخصصان زبان در اتصال فرهنگها، تسهیل گفتگوی جهانی و ترویج صلح و توسعه است. در دنیای امروز که ارتباطات بینالمللی بیش از پیش اهمیت یافته، ترجمه نه تنها یک مهارت فنی، بلکه یک هنر است که مرزها را محو میکند و درک متقابل را افزایش میدهد.
| تقویم | تاریخ |
|---|---|
| میلادی | 30 سپتامبر |
| شمسی | 8 مهر |
| قمری | 6 ربیعالثانی |
زندگی و جایگاه سنت جروم
سنت جروم (Saint Jerome) در حدود سال ۳۴۷ میلادی در استریدون، منطقهای نزدیک به دالماتیا، به دنیا آمد. او تحصیلات خود را در رم ادامه داد و علاوه بر تسلط به زبان لاتین، به یونانی و عبری نیز مسلط شد. اثر مشهور او، «ولگاتا» (Vulgate)، ترجمهای از کتاب مقدس به لاتین بود که قرنها مرجع اصلی کلیسای کاتولیک به شمار میآمد. جروم علاوه بر ترجمه، مقالات و نامههایی در زمینه الهیات نیز نوشت. انتخاب او بهعنوان نماد مترجمان، به دلیل دقت، سختکوشی و تأثیر گستردهاش در تاریخ مسیحیت و ترجمه است.
تاریخچه روز جهانی ترجمه
ایده جشن روز جهانی ترجمه برای اولین بار توسط فدراسیون بینالمللی مترجمان (FIT) در سال ۱۹۹۱ مطرح شد. FIT، که بیش از ۳۵ سال است این روز را جشن میگیرد، هر ساله یک تم واحد و پوستر تبلیغاتی برای آن انتخاب میکند. اما نقطه عطف این روز در سال ۲۰۱۷ رخ داد، زمانی که مجمع عمومی سازمان ملل متحد با تصویب قطعنامه ۷۱/۲۸۸، ۳۰ سپتامبر را به عنوان روز جهانی ترجمه به رسمیت شناخت. این قطعنامه بر نقش متخصصان زبان در تقویت صلح، درک متقابل و توسعه پایدار تأکید کرد. سازمان ملل متحد، به عنوان یکی از بزرگترین کارفرمایان متخصصان زبان در جهان، اسناد خود را به شش زبان رسمی (عربی، چینی، انگلیسی، فرانسوی، روسی و اسپانیایی) ترجمه میکند و برخی اسناد کلیدی را نیز به آلمانی ارائه میدهد.
نقش و جایگاه فدراسیون بینالمللی مترجمان (FIT)
FIT در سال ۱۹۵۳ تأسیس شد و امروز بیش از ۱۳۰ انجمن حرفهای از ۵۵ کشور را نمایندگی میکند. این فدراسیون نقش مهمی در حمایت از حقوق مترجمان، ایجاد استانداردهای حرفهای و ترویج آموزش تخصصی دارد. معرفی روز جهانی ترجمه توسط این فدراسیون، تلاشی بود برای دیده شدن اهمیت مترجمان در جوامع جهانی.
قبل از به رسمیت شناختن توسط سازمان ملل، این روز عمدتاً توسط جوامع حرفهای ترجمه جشن گرفته میشد، اما پس از ۲۰۱۷، به یک رویداد جهانی تبدیل شد که در سراسر شبکه سازمان ملل جشن گرفته میشود.
اهمیت ترجمه و نقش مترجمان
ترجمه بیش از یک فرآیند زبانی است؛ آن پلی است که ملتها را به هم متصل میکند. مترجمان در زمینههای ادبی، علمی, فنی، حقوقی و دیپلماتیک فعالیت میکنند و به تسهیل گفتگوی بینالمللی کمک میکنند. در عصر جهانیسازی، نقش آنها در ترویج حقوق بشر، تنوع فرهنگی و دسترسی به اطلاعات حیاتی است. برای مثال، ترجمه اسناد سازمان ملل به زبانهای مختلف، شفافیت و مشارکت مؤثر را تضمین میکند.
نمونههای تاریخی و معاصر
- در تاریخ، ترجمه آثار یونانی به عربی در دوران عباسیان موجب شکوفایی علم در جهان اسلام شد.
- ترجمه آثار ایرانی به زبانهای اروپایی، مانند رباعیات خیام توسط ادوارد فیتزجرالد، ادبیات ایران را به جهان معرفی کرد.
- در دنیای معاصر، مترجمان در مذاکرات صلح خاورمیانه، سازمان بهداشت جهانی (WHO) و حتی در بحران کرونا، نقشی کلیدی در انتقال پیامها ایفا کردند.
نقش اقتصادی ترجمه
صنعت ترجمه و خدمات زبانی امروزه بیش از ۵۰ میلیارد دلار ارزش سالانه دارد و یکی از سریعترین صنایع در حال رشد به شمار میرود. شرکتهای بینالمللی بدون خدمات ترجمه نمیتوانند در بازارهای جدید فعالیت کنند. از وبسایتهای تجارت الکترونیک گرفته تا قراردادهای بینالمللی، مترجمان و مفسران نقشی اقتصادی و حیاتی دارند.
تمهای سالانه روز جهانی ترجمه
هر ساله، FIT یک تم خاص برای روز جهانی ترجمه انتخاب میکند تا بر جنبههای مختلف این حرفه تمرکز کند. این تمها اغلب با مسائل جهانی فعلی همخوانی دارند. در زیر برخی از تمهای اخیر آورده شده است:
۲۰۲۵: “Translation, Peace and Trust” (ترجمه، صلح و اعتماد) – این تم بر نقش مترجمان در ایجاد گفتگوی قابل اعتماد، نظارت بر ترجمههای هوش مصنوعی و تقویت دیپلماسی در دوران ناآرامی تأکید دارد. این تم با قطعنامه سال ۲۰۲۵ سازمان ملل برای “سال صلح و اعتماد” همخوانی دارد.
۲۰۲۴: “Translation, an Art Worth Protecting: Moral and Material Rights for Indigenous Languages” (ترجمه، هنری که ارزش حفاظت دارد: حقوق اخلاقی و مادی برای زبانهای بومی) – تمرکز بر مسائل اخلاقی مانند حقوق کپیرایت، جمعآوری دادهها و حفاظت از زبانهای بومی.
۲۰۲۳: “Translation Unveils the Many Faces of Humanity” (ترجمه چهرههای متعدد انسانیت را آشکار میکند) – تأکید بر تنوع فرهنگی و انسانی از طریق ترجمه.
۲۰۲۲: “A World Without Barriers: The Role of Language Professionals in Building Culture, Understanding and Lasting Peace” (جهانی بدون موانع: نقش متخصصان زبان در ساخت فرهنگ، درک و صلح پایدار) – تمرکز بر حذف مرزها از طریق ترجمه.
این تمها نشاندهنده تکامل حرفه ترجمه در پاسخ به چالشهای جهانی مانند تغییرات آب و هوایی، مهاجرت و فناوری هستند.
جشنها و رویدادها
روز جهانی ترجمه با رویدادهای متنوعی در سراسر جهان جشن گرفته میشود. FIT یک وبینار سالانه برگزار میکند؛ برای سال ۲۰۲۵، این وبینار در ۲۶ سپتامبر برگزار خواهد شد. سازمانهایی مانند یونسکو رویدادهای مجازی و حضوری برگزار میکنند، مانند کنفرانس ۲۰۲۴ که بر زبانهای بومی تمرکز داشت.
فعالیتهای رایج شامل سمینارها، کارگاههای آموزشی، نمایشگاههای کتاب ترجمهشده و کمپینهای رسانهای است. پوسترهای رسمی FIT، که تحت مجوز Creative Commons در دسترس هستند، برای تبلیغ رویدادها استفاده میشوند. در سطح محلی، انجمنهای ترجمه رویدادهایی برای افزایش آگاهی عمومی برگزار میکنند.
در کشورهای اروپایی، جوایز سالانهای برای بهترین ترجمه ادبی اهدا میشود. در برخی دانشگاهها، مسابقات ترجمه برگزار میشود و ناشران آثار ترجمهشده جدید را معرفی میکنند. در ایران نیز انجمن صنفی مترجمان و برخی دانشگاهها در این روز نشستها، کارگاهها و بزرگداشتهایی برای مترجمان برجسته مانند نجف دریابندری و محمد قاضی برگزار میکنند.
ترجمه و مترجمان در ایران
ایران تاریخی غنی در حوزه ترجمه دارد. از دوران ساسانیان که «گنجینههای یونانی» به زبان پهلوی ترجمه میشد تا دوره عباسیان که مترجمان ایرانی نقش مهمی در «دارالحکمه» بغداد ایفا کردند، ترجمه همیشه ابزاری برای انتقال دانش و فرهنگ بوده است. در دوره صفویه و قاجار، ترجمه متون اروپایی در زمینههای نظامی، پزشکی و علوم انسانی به توسعه علمی ایران کمک کرد.
در عصر معاصر، مترجمانی همچون محمد قاضی، نجف دریابندری، ابوالحسن نجفی و احمد شاملو با ترجمه آثار برجسته جهانی، نقش مهمی در معرفی فرهنگ و ادبیات جهان به ایران داشتند. همچنین ترجمه آثار ایرانی به زبانهای دیگر، از جمله آثار سعدی، حافظ و فردوسی، موجب شناساندن ادبیات فارسی در سطح جهانی شده است.
امروزه صنعت ترجمه در ایران علاوه بر حوزه ادبی، در زمینههای دانشگاهی، علمی، فنی و کسبوکارهای آنلاین گسترش یافته است. بسیاری از استارتاپها و شرکتهای ایرانی به خدمات ترجمه وابستهاند تا بتوانند در بازارهای بینالمللی حضور پیدا کنند. با این حال، چالشهایی مانند نبود حمایت کافی از حقوق مترجمان، کپیرایت و دستمزد پایین همچنان وجود دارد.
چالشهای مترجمان در عصر مدرن
با پیشرفت فناوری، مترجمان با چالشهایی مانند رقابت با ترجمه ماشینی روبرو هستند. با این حال، نیاز به ترجمه انسانی برای حفظ دقت فرهنگی و اخلاقی همچنان وجود دارد. مسائل دیگری مانند حقوق کپیرایت، حفاظت از زبانهای در معرض خطر و دسترسی به آموزش حرفهای نیز مطرح هستند.
ترجمه ماشینی و آینده حرفه مترجمی
ابزارهایی مانند Google Translate و DeepL پیشرفت چشمگیری داشتهاند، اما هنوز در انتقال ظرایف فرهنگی و معنایی ضعف دارند. بسیاری از کارشناسان معتقدند آینده ترجمه ترکیبی از ماشین + مترجم انسانی خواهد بود. استفاده از نرمافزارهای CAT Tools (Computer-Assisted Translation) مانند Trados یا MemoQ به مترجمان کمک میکند تا هم دقت و هم سرعت خود را افزایش دهند.
حوزههای تخصصی ترجمه
- ترجمه پزشکی: حیاتی در انتشار دستورالعملهای دارویی و مقالات علمی.
- ترجمه حقوقی: کلیدی برای قراردادهای بینالمللی و دادگاهها.
- ترجمه ادبی: بازتاب فرهنگ و احساسات ملتها.
- ترجمه فنی و نرمافزاری: توسعه فناوری و محصولات جهانی را امکانپذیر میکند.
نتیجهگیری
روز جهانی ترجمه نه تنها یک جشن حرفهای است، بلکه یادآوری اهمیت زبان در ساخت جهانی متحد و صلحآمیز است. مترجمان، به عنوان نگهبانان ارتباط، نقش بیبدیلی در پیشبرد اهداف توسعه پایدار دارند. با تمرکز بر تم ۲۰۲۵، “ترجمه، صلح و اعتماد”، امیدواریم که این حرفه بیش از پیش مورد قدردانی قرار گیرد و چالشهای آن حل شود. اگر شما نیز علاقهمند به ترجمه هستید، شرکت در رویدادهای این روز میتواند نقطه شروع خوبی باشد.
