روز جهانی سالمندان

روز جهانی سالمندان (International Day of Older Persons) که هر ساله در تاریخ ۱ اکتبر (مصادف با ۹ یا ۱۰ مهرماه در تقویم شمسی ایران، بسته به سال کبیسه یا عادی) گرامی داشته می‌شود، فرصتی است برای توجه به نقش ارزنده سالمندان در جامعه، چالش‌های پیش روی آن‌ها و لزوم حمایت از حقوق و رفاه‌شان. این روز توسط سازمان ملل متحد (UN) برای افزایش آگاهی عمومی در مورد مسائل سالمندی تعیین شده است. با افزایش امید به زندگی و پیری جمعیت جهانی، اهمیت این روز بیش از پیش برجسته شده است. در سال ۱۴۰۴ شمسی (۲۰۲۵ میلادی)، این روز در چهارشنبه ۹ مهر گرامی داشته می‌شود و تم آن بر ساخت جوامع مقاوم و فراگیر برای سالمندان تمرکز دارد.

تقویم	تاریخ
میلادی	1 اکتبر 2025
شمسی	9 مهر 1404
قمری	8 ربیع‌الثانی 1447

تاریخچه

روز جهانی سالمندان ریشه در تلاش‌های بین‌المللی برای توجه به مسائل سالمندی دارد. در سال ۱۹۸۲، مجمع جهانی سالمندی در وین برگزار شد و برنامه اقدام بین‌المللی وین در مورد سالمندی (Vienna International Plan of Action on Ageing) تصویب گردید که توسط مجمع عمومی سازمان ملل تأیید شد. این برنامه نخستین سند بین‌المللی بود که به طور خاص به مسائل سالمندی پرداخت.

در ۱۴ دسامبر ۱۹۹۰، مجمع عمومی سازمان ملل با تصویب قطعنامه ۴۵/۱۰۶، روز ۱ اکتبر را به عنوان روز جهانی سالمندان اعلام کرد. این تصمیم برای گرامیداشت سالمندان و افزایش آگاهی در مورد چالش‌های آن‌ها گرفته شد. در سال ۱۹۹۱، اصول سازمان ملل برای سالمندان (UN Principles for Older Persons) تصویب شد که بر استقلال، مشارکت، مراقبت، خودتحقق و کرامت تأکید دارد.

در سال ۲۰۰۲، دومین مجمع جهانی سالمندی در مادرید برگزار شد و برنامه اقدام بین‌المللی مادرید در مورد سالمندی (Madrid International Plan of Action on Ageing) تصویب گردید که بر پاسخ به چالش‌های پیری جمعیت تمرکز دارد. از آن زمان، این روز به عنوان ابزاری برای advocacy و بسیج منابع استفاده می‌شود.

در ایران، این روز اغلب با هفته ملی سالمندان (۷ تا ۱۳ مهر) همراه است و فعالیت‌هایی برای تکریم سالمندان انجام می‌گیرد.

اهمیت

روز جهانی سالمندان اهمیت زیادی در جهان مدرن دارد، جایی که پیری جمعیت یکی از بزرگ‌ترین تغییرات جمعیتی قرن ۲۱ است. این روز بر مشارکت سالمندان در جامعه تأکید می‌کند، مانند انتقال دانش، حمایت از خانواده‌ها و فعالیت در اقتصاد. همچنین به چالش‌هایی مانند سوءاستفاده، تنهایی، مشکلات سلامتی و نیاز به سیستم‌های مراقبتی قوی می‌پردازد.

اهمیت این روز در ترویج سلامت، پیشگیری از بیماری‌ها و ایجاد محیط‌های حمایتی برای حفظ استقلال سالمندان نهفته است. با افزایش تقاضا برای خدمات مراقبتی، این روز سیاست‌گذاران را به تقویت سیستم‌های حمایتی ترغیب می‌کند. در سطح جهانی، آن بر حقوق بشر سالمندان، مانند کرامت و مشارکت، تمرکز دارد و جوامع را به سمت فراگیری بیشتر سوق می‌دهد.

جایگاه فرهنگی سالمندان

در بسیاری از فرهنگ‌ها، سالمندان به عنوان نماد خرد، تجربه و پیوند میان نسل‌ها شناخته می‌شوند. در ایران و کشورهای آسیایی، احترام به بزرگ‌ترها ریشه‌ای عمیق در سنت‌ها دارد و سالمند به‌عنوان «ستون خانواده» شناخته می‌شود. در مقابل، در برخی جوامع مدرن، چالش‌هایی مانند تبعیض سنی (Ageism) یا کم‌توجهی به نقش سالمندان دیده می‌شود. پرداختن به این ابعاد فرهنگی می‌تواند درک عمیق‌تری از جایگاه آنان ارائه دهد.

تم‌های سالانه

هر سال، سازمان ملل تمی برای این روز تعیین می‌کند تا بر جنبه خاصی تمرکز کند. تم‌ها اغلب به مسائل جاری مانند تغییرات آب و هوایی، فناوری یا حقوق بشر مرتبط هستند. برخی تم‌های اخیر عبارتند از:

• ۲۰۲۵: ساخت جوامع مقاوم که سالمندان را شامل می‌شود (Building resilient societies that include older people).
• ۲۰۲۴: سالمندی با کرامت: اهمیت تقویت سیستم‌های مراقبتی و حمایتی برای سالمندان در سراسر جهان.
• ۲۰۲۳: تحقق وعده‌های اعلامیه جهانی حقوق بشر برای سالمندان: در سراسر نسل‌ها.
• ۲۰۲۲: مقاومت سالمندان در جهان در حال تغییر.
• ۲۰۲۱: عدالت دیجیتال برای همه سنین.

این تم‌ها به سیاست‌گذاری و فعالیت‌های جهانی جهت می‌دهند.

آمار

پیری جمعیت یک پدیده جهانی است. طبق آمار سازمان ملل:

• تعداد افراد بالای ۶۵ سال از ۲۶۰ میلیون در ۱۹۸۰ به ۷۶۱ میلیون در ۲۰۲۱ رسیده و تا ۲۰۵۰ به ۱.۶ میلیارد نفر خواهد رسید.
• افراد بالای ۸۰ سال سریع‌تر رشد می‌کنند و امید به زندگی در تولد در نیمی از کشورها بیش از ۷۵ سال است.
• تا ۲۰۳۰، سالمندان بیشتر از جوانان خواهند بود و دو برابر کودکان زیر ۵ سال.
• زنان حدود ۷۰٪ ساعات مراقبت غیررسمی را بر عهده دارند، که آن‌ها را در معرض فقر در پیری قرار می‌دهد.

در ایران، طبق گزارش‌های مرکز آمار، جمعیت سالمندان رو به افزایش است و تا ۱۴۳۰ شمسی ممکن است بیش از ۲۰٪ جمعیت کشور را تشکیل دهند. این روند نیازمند برنامه‌ریزی گسترده در حوزه سلامت، بازنشستگی و رفاه اجتماعی است.

ابعاد اجتماعی و روانی سالمندی

سالمندی تنها یک تغییر جسمانی نیست، بلکه تغییرات اجتماعی و روانی زیادی را نیز به همراه دارد. بسیاری از سالمندان با مشکلاتی چون افسردگی، احساس بی‌ارزشی، یا کنار گذاشته شدن از جامعه روبه‌رو می‌شوند. پدیده تبعیض سنی (Ageism) نیز مانعی برای مشارکت فعال سالمندان در جامعه است. حمایت روانی و ایجاد فرصت‌های اجتماعی می‌تواند کیفیت زندگی آنان را بهبود دهد.

نقش فناوری در زندگی سالمندان

امروزه فناوری‌های نوین می‌توانند به بهبود کیفیت زندگی سالمندان کمک کنند. از دستگاه‌های پوشیدنی سلامت و اپلیکیشن‌های پایش سلامتی گرفته تا هوش مصنوعی و خانه‌های هوشمند، همه می‌توانند استقلال سالمندان را افزایش دهند. آموزش مهارت‌های دیجیتال نیز یکی از کلیدهای اصلی جلوگیری از انزوا و تقویت ارتباطات اجتماعی سالمندان است.

سلامت و سبک زندگی سالمندان

مطالعات نشان می‌دهد تغذیه سالم، ورزش منظم، خواب کافی و مراقبت‌های پزشکی پیشگیرانه می‌تواند روند پیری را سالم‌تر کند. فعالیت‌هایی مانند پیاده‌روی روزانه، یوگا، یا رژیم غذایی مدیترانه‌ای به سالمندان کمک می‌کند طول عمر بیشتری همراه با کیفیت بهتر داشته باشند.

نقش خانواده و جامعه

خانواده مهم‌ترین نهاد حمایتی برای سالمندان است. حضور در جمع خانواده، توجه عاطفی و مراقبت روزانه از نیازهای آنان باعث افزایش حس ارزشمندی و کاهش انزوا می‌شود. در کنار خانواده، سازمان‌های مردم‌نهاد و مراکز خیریه نیز نقش مهمی در حمایت از سالمندان دارند.

چالش‌های اقتصادی سالمندی

با افزایش سن، بسیاری از سالمندان با مشکلات اقتصادی همچون کاهش درآمد پس از بازنشستگی، هزینه‌های بالای درمانی و نبود پوشش بیمه‌ای کامل روبه‌رو هستند. این موضوع در کشورهای در حال توسعه، از جمله ایران، شدیدتر است. ایجاد صندوق‌های حمایتی پایدار و تقویت نظام‌های بازنشستگی یکی از راه‌حل‌های اساسی است.

نمونه‌های موفق جهانی

برخی کشورها تجربه‌های موفقی در سیاست‌های مرتبط با سالمندان داشته‌اند. برای مثال، ژاپن با توجه به بالاترین نرخ سالمندی جهان، برنامه‌های گسترده‌ای برای مراقبت خانگی و مشارکت سالمندان در فعالیت‌های اجتماعی اجرا کرده است. کشورهای اسکاندیناوی مانند سوئد نیز با ایجاد سیستم‌های رفاه اجتماعی پیشرفته، کیفیت زندگی سالمندان خود را ارتقا داده‌اند.

جشن‌ها و فعالیت‌ها

این روز در سراسر جهان با رویدادهایی مانند کنفرانس‌ها، کارگاه‌ها، کمپین‌های آگاهی و جشن‌های محلی گرامی داشته می‌شود. سازمان ملل هر سال مراسمی در نیویورک برگزار می‌کند، مانند رویداد ۲۰۲۴ که بر سیاست‌های مراقبتی تمرکز داشت.

در ایران، فعالیت‌هایی مانند بازدید از خانه‌های سالمندان، برنامه‌های فرهنگی و کمپین‌های رسانه‌ای انجام می‌شود. افراد می‌توانند با ارسال پیام‌های تبریک، کمک به خیریه‌ها یا شرکت در رویدادها مشارکت کنند. سازمان‌هایی مانند WHO و UNFPA کمپین‌هایی برای ترویج سلامت سالمندان راه‌اندازی می‌کنند.

راهکارها و آینده

برای مواجهه با چالش‌های سالمندی، اقداماتی مانند توسعه خدمات مراقبت در منزل، آموزش خانواده‌ها، تقویت نظام‌های بیمه و بازنشستگی، ارتقای مهارت‌های دیجیتال سالمندان و ایجاد محیط‌های شهری دوستدار سالمند ضروری است. توجه به حقوق سالمندان و مشارکت فعال آنان در جامعه می‌تواند مسیر آینده را روشن‌تر کند.

نتیجه‌گیری

روز جهانی سالمندان نه تنها روزی برای قدردانی از سالمندان است، بلکه فراخوانی برای اقدام جهت ساخت جهانی فراگیرتر و حمایتی‌تر. با تمرکز بر تم‌های سالانه، آمار رو به رشد و چالش‌های موجود، جوامع باید سیاست‌هایی برای تقویت مراقبت، سلامت و مشارکت سالمندان اتخاذ کنند. سالمندی باید به‌عنوان مرحله‌ای از زندگی با کرامت، احترام و فرصت‌های تازه دیده شود، همان‌طور که دبیرکل سازمان ملل تأکید دارد: “بیایید سیستم‌های مراقبتی را تقویت کنیم که کرامت سالمندان و مراقبان را حفظ کند.”