روز پنجم آذر، در ایران بهعنوان «روز بسیج مستضعفان» نامگذاری شده است؛ روزی که هرسال یادآور ارزشهایی چون ایثار، همبستگی، مقاومت و مسئولیت اجتماعی است. بسیج نه صرفاً یک نیروی نظامی یا امنیتی؛ بلکه جریان فرهنگی، اجتماعی و ارزشی است که در بطن جامعه شکل گرفته و راهی را برای حضور مردم در صحنههای گوناگون رقم میزند.
| نوع تقویم | تاریخ برگزاری | توضیحات |
|---|---|---|
| شمسی | ۵ آذرماه هر سال | سالروز فرمان تاریخی امام خمینی (ره) در سال ۱۳۵۸ برای تشکیل بسیج مستضعفان |
| میلادی | حدود ۲۶ نوامبر | بسته به سال میلادی ممکن است یک روز اختلاف داشته باشد |
| قمری | تقریباً ۸ یا ۹ ربیعالثانی | بر اساس تقویم قمری متغیر است |
| هفته بسیج | ۲۹ آبان تا ۶ آذر | از سال ۱۳۵۹ بهعنوان هفته بسیج نامگذاری شده است |
تاریخچه تأسیس و بستر شکلگیری بسیج
زمینههای تاریخی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، کشور با دشمنیها و فشارهای داخلی و خارجی روبهرو بود. حفظ دستاوردهای انقلاب، نیاز به نیرویی گسترده و مردمی احساس میشد. در چنین شرایطی، لزوم حضور مردم در عرصه دفاع، امنیت و سازندگی مطرح شد.
صدور فرمان و تصویب قانونی
در روز ۵ آذر ۱۳۵۸، امام خمینی (ره) بهصورت رسمی فرمان تأسیس بسیج مستضعفان را صادر کردند. در آن فرمان آمده بود: «مملکتی که بیست میلیون جوان دارد، باید بیست میلیون ارتش داشته باشد.»
سپس در دیماه ۱۳۵۹، مجلس شورای اسلامی این فرمان را به صورت قانونی تصویب کرد تا ساختار بسیج رسماً در نظام جمهوری اسلامی جای بگیرد.
نقش در دوران جنگ تحمیلی
با آغاز جنگ ایران و عراق، بسیج نقش بیبدیلی در تأمین نیروی انسانی، آموزش و پشتیبانی به عهده گرفت. بسیجیان از اقشار مختلف (نوجوان، پیر، کارگر، دانشجو، روحانی و غیره) در جبههها حضور یافتند. از عملیاتهایی مانند فتحالمبین، بیتالمقدس، کربلای ۵ و دیگر نبردهای حساس، بسیج سهم مؤثری داشت.
چیستی بسیج و اصول بنیادین آن
تعریف و مفهوم
بسیج را میتوان اینگونه تعریف کرد: «ترکیبی از مردم مؤمن و فداکار که در مسیر اهداف عالی انقلاب جمع شدهاند، تا در عرصههای گوناگون کشور به ایفای نقش بپردازند.»
مقام معظم رهبری میفرمایند:
«بسیج عبارت است از تشکیلاتی که در آن افراد متفرق و تنها، به یک مجموعه عظیم و منسجم تبدیل میشوند.»
ارزشها و روحیه بسیجی
بسیج مبتنی بر چند ارزش اساسی است که آن را از یک نهاد صرفاً نظامی متمایز میکند:
- اخلاص — انگیزه خدمت بدون چشمداشت دنیوی
- بصیرت — شناخت دشمن، شناخت فرصتها و خطرها
- وفاداری به انقلاب و امام و رهبری
- کار تیمی و همبستگی مردمی
- حضور همیشگی در میدان (نه محدود به زمان جنگ)
در اسناد و بیانات، بسیج «مظهر نصرت الهی» و نماد «اقتدار غیرمتکی به دیگران» خوانده شده است.
ساختار تشکیلاتی
سازمان بسیج متشکل از بخشها و تشکلهای متعددی است:
- بسیج دانشآموزی
- بسیج دانشجویی
- بسیج اساتید
- بسیج جامعه پزشکی
- بسیج ادارات
- بسیج خواهران
- بسیج مهندسین و حرفهایها
همچنین بسیجیان معمولاً به سه دسته تقسیم میشوند: بسیج عادی، فعال و ویژه (یا پاسداران افتخاری)
هفته بسیج چه روزهایی را شامل میشود؟
هفته بسیج هر سال از ۳۰ آبانماه تا ۶ آذرماه ادامه دارد. این هفته یادآور ایثار، خدمت، مقاومت و مردمی بودن بسیج است و هر روز از آن با عنوانی ویژه نامگذاری میشود تا ابعاد مختلف نقش بسیج در جامعه برجسته شود.
در جدول زیر، نامگذاری روزهای هفته بسیج در سالهای اخیر را مشاهده میکنید (ممکن است هر سال کمی متفاوت باشد):
| تاریخ شمسی | عنوان روز | محور موضوعی |
|---|---|---|
| ۳۰ آبان | بسیج، معنویت و ولایتمداری | یاد امام و شهدا، پیوند ایمان و خدمت |
| ۱ آذر | بسیج، علم و پژوهش | نقش بسیج در پیشرفت علمی کشور |
| ۲ آذر | بسیج، خدمترسانی و پیشرفت | جهاد سازندگی، کمکهای مردمی |
| ۳ آذر | بسیج، بصیرت و دشمنشناسی | تبیین، روشنگری، مقابله با جنگ نرم |
| ۴ آذر | بسیج، امنیت و اقتدار ملی | نقش بسیجیان در پاسداری از مرزها و امنیت داخلی |
| ۵ آذر | روز بسیج مستضعفان | سالروز فرمان امام خمینی (ره) و روز اصلی بسیج |
| ۶ آذر | بسیج، امیدآفرینی و پیشرفت ایران اسلامی | نگاه به آینده و توسعه پایدار |
در طول این هفته، نهادهای مختلف از جمله سپاه پاسداران، بسیج دانشآموزی و بسیج دانشجویی، برنامههای متنوعی همچون همایش، رزمایش، جشنواره فرهنگی، و طرحهای خدمترسانی برگزار میکنند.
دستاوردها و نقشهای برجسته بسیج
نقش امنیتی و دفاعی
یکی از مهمترین کارکردهای بسیج، ضمانت امنیت داخلی و مقابله با تهدیدات برونمرزی است. حضور بسیجیان در محافظت از مرزها، تأمین امنیت در شرایط بحرانی، مقابله با تروریسم و شبهنظامیان یکی از خدمات اساسی آن است.
نقش در حوادث غیرمترقبه و امداد
وقتی زلزله، سیل، آتشسوزی یا سایر بلایا رخ میدهد، بسیج یکی از نخستین نیروهایی است که به کمک میآید. آموزش امداد و نجات، فوریتهای پزشکی، ساماندهی مردم در مناطق حادثهدیده از جمله کارهای همیشگی بسیج است. بسیاری از گزارشها نشان دادهاند که بسیج در این زمینه سرعت عمل و اثرگذاری قابل توجهی دارد.
نقش سازندگی و محرومیتزدایی
در بسیاری از مناطق محروم کشور، بسیج در پروژههای عمرانی، آموزشی، بهداشتی و فرهنگی فعالیت کرده است. ساخت مدرسه، خانه بهداشت، تأمین آب، برق و خدمات زیربنایی، ترویج کشاورزی پایدار و فعالیتهای جهادی از جمله اقدامات بسیج در این حوزه است.
پرورش نیروهای انسانی با کارآمدی اخلاقی و اجتماعی
یکی از دستاوردهای کمتر ملموس اما مهم، پرورش انسانهایی است که مهارت و اخلاق توأمان دارند. بسیج به افراد امکان میدهد در عرصه تربیت خویش، مسئولیتپذیری، مرزبانی اجتماعی و حساسیت به نیازهای مردم را تمرین کنند. این افراد میتوانند در اداره جامعه، نهادهای مدنی، سیاستگذاری و … نقشآفرین شوند.
تأثیر فرهنگی و نرم
بسیج با فعالیت در حوزه فرهنگ و هنر، نهادینه کردن گفتمان خدمترسانی، خودباوری و مجاهدت، ارتقای روحیه ایستادگی و امید در جامعه، به شکل نرمافزاری بر افکار و باورهای مردم تأثیر گذاشته است.
چالشها و نقدها
برای اینکه تصویر واقعبینانهای ارائه شود، باید به چالشها و نقدهای مطرح شده در مسیر بسیج نیز اشاره کنیم:
- تمرکز زیاد بر جنبه نظامی
در برخی موارد، نقش فرهنگی و اجتماعی بسیج کمتر برجسته شده و تمرکز بر ابعاد نظامی و امنیتی غالب شده است. - سازماندهی و هماهنگی
در برخی مناطق، هماهنگی بین تشکلهای بسیج و نهادهای دولتی مناسب نیست. این ممکن است منجر به تداخل یا موازیکاری شود. - منابع مالی و پشتیبانی
انجام پروژههای سازندگی و فرهنگی نیاز به سرمایه، نیروی انسانی و مدیریت دارد. محدودیت منابع در برخی مناطق یک معضل است. - انعطافپذیری و تطبیق با شرایط نوین
تغییرات فناوری، سبک زندگی نو و چالشهای نوظهور (مانند فضای مجازی، مهاجرتهای جمعیتی، بحرانهای زیستمحیطی)، بسیج را نیازمند بازنگری و نوآوری میکند. - مسئولیتپذیری و شفافیت
هر نهادی که در حوزه عمومی فعالیت میکند باید پاسخگو باشد. تأکید بر شفافیت در عملکرد و جلوگیری از فساد در میان اعضای بسیج، یکی از ضرورتهاست. - جلب مشارکت نسل جوان
نسل نو با دغدغهها و زبان متفاوت؛ باید بسیج برای این نسل جذاب شده و راه مشارکت آنها تسهیل گردد.
روز بسیج مستضعفان — پیام و اهمیت نمادین
چرا پنجم آذر در روز بسیج؟
انتخاب این روز بهدلیل صدور فرمان فرماندهی تأسیس بسیج است. این روز نماد تجدید میثاق با ارزشهای انقلاب، پاسداشت جانفشانیها و تأکید بر ادامه راه بسیج است.
گویی هر سال پنجم آذر فرصتی است برای بازنگری، تذکر و بازسازی روحیه بسیجی در جامعه.
نقش روز بسیج در فرهنگ عمومی
- یادآوری ارزشهای فراموششده
- ترغیب حضور فعال مردم
- تقدیر از خدمتگزاران بسیجی
- ایجاد فرصت بازاندیشی برای مسئولان
- تبیین رسالت بسیج در وضعیت کنونی
پیامها و شعارها
در این روز پیامهایی از سوی مقام رهبری، مسئولان محلی و بسیج منتشر میشود، که عمدتاً بر ضرورت حفظ ارزشهای انقلاب، تقویت انسجام ملی، خدمترسانی به مردم و مقابله با تهدیدها تأکید دارند.
نمونه پیامها و بیانات رهبر انقلاب درباره بسیج
پیام بهمناسبت سالروز تشکیل بسیج مستضعفان (۵ آذر ۱۳۹۹)
در این پیام رهبر انقلاب، بسیج «یادگار بزرگ و درخشان امام راحل» و «مظهر اقتدار ملی» توصیف شده است. ایشان تاکید میکنند:
«بسیج، ثروت بزرگ و ذخیره خداداد ملت ایران است.»
«ایمان، عزم، احساس مسئولیت و اعتماد به نفس، پایههای اصلی این تواناییها و گرهگشاییها است.»
«دشمنان این ملت … در این اندیشه بودهاند و خواهند بود که آن را نابود یا بیاثر کنند.»
این پیام را سردار سرتیپ بسیجی محمد شیرازی، رئیس دفتر فرماندهی معظم کل قوا، در ارتباط ویدئوکنفرانسی با بسیج مراکز استانها قرائت کرد.
بیانات رهبر انقلاب در دیدار بسیجیان (آذر ۱۴۰۳)
در این دیدار که به مناسبت هفته بسیج برگزار شد، رهبر انقلاب به تبیین فلسفه بسیج و اهمیتی که دارد پرداختهاند:
- ایشان بیان کردهاند که بسیج «پدیده بینظیر» و «استثنائی» در تاریخ ملت ایران است و در هیچ کشور دیگری مشابه آن به این شکل وجود ندارد.
- ایشان تاکید کردهاند که بسیج نه صرفاً یک نهاد نظامی، بلکه «یک شبکهسازی فرهنگی، اجتماعی و نظامی» است.
- دو عنصر بنیادین برای بسیج از نگاه ایشان عبارتاند از «خداباوری» و «خودباوری».
- از جمله ویژگیهایی که رهبر انقلاب برای بسیج برمیشمارند: شهامت، ابتکار، سرعت عمل، دید وسیع، دشمنشناسی، حساسیت نسبت به تحرکات دشمن — همه اینها ناشی از آن دو پایهای است که ذکر شد.
توصیههای رهبر انقلاب به بسیجیان
در یکی از بیاناتشان، رهبر انقلاب چند توصیه مهم به بسیجیان ارائه دادهاند که هم جنبه راهبردی دارند و هم کاربردی برای هر بسیجی و تشکیلات:
۱. در کنار نیروهای عملیاتی، نیروهای طرّاح را هم جذب کنید؛ یعنی فکر، برنامهریزی و طراحی مقدم بر عمل نیستند بلکه همراه آن هستند.
۲. از غرور بپرهیزید؛ تواضع، قدرشناسی نعمت بسیجی بودن و حفظ تعادل اخلاقی مهم است.
۳. هرگز احساس عجز نکنید؛ در برابر کار بزرگ، با همت، صبر و تلاش میتوان آن را انجام داد.
۴. از کارهای نمایشی و بدون معنا دوری کنید؛ عمل با محتوا، ارزشمندتر است.
۵. امانتداری را فراموش نکنید — صفت بسیجی، امین بودن است.
۶. از دوقطبیسازیهای کاذب پرهیز کنید؛ مردم با سلیقههای مختلف، برادرتانند.
بسیج در زندگی امروز و نقش فردی ما
چگونه میتوان یک «بسیجی امروز» بود؟
در دنیای پیچیده امروز، حضور بسیجی دیگر محدود به بسیج نظامی نیست. هر فرد میتواند در حوزههای زیر نقش ایفا کند:
- خدمت اجتماعی و داوطلبانه: در پروژههای محلی، کمک به محرومان، آموزش و ترویج فرهنگ
- عملکرد شفاف و مسئولانه: در کار، شغل و فعالیتهای عمومی
- پیشگیری و فرهنگسازی: در زمینه سلامت، محیط زیست، فرهنگ عمومی
- پاسداری از ارزش ها: بصیرت اجتماعی، نقد منصفانه، گفتمان درستی و اخلاقی
- پشتیبانی معنوی از دیگران: همدلی، مشورت، همکاری
نقش مسئولان در حمایت از بسیج
برای پویایی بسیج، مسئولان باید:
- تسهیل بستر فعالیتهای مردمی
- تأمین منابع مالی و معنوی
- همکاری بین نهادها
- ایجاد شفافیت
- ایجاد فرصتهای آموزش و توانمندسازی
نتیجهگیری
روز بسیج مستضعفان، نمادی است از حضور مردم در راه خیر و عدالت؛ از آن لحظهای که فرمان تأسیس صادر شد تا امروز که ایران با چالشهای گوناگون اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی روبهروست. بسیج همچنان میتواند نقطه امید و سرمایه اجتماعی باشد، اگر با نوآوری، شفافیت و توجه به نسل جوان بهروز شود.
